این غزل، بیش و کم تحریر دیگری از غزل ۱۳۱ است و همان معانی عارفانه و رندانه در آن آمیخته است و تکرار تحریرها و مضمون‌ها با قافیه‌های همانند، این حدس را به واقعیت نزدیک می‌کند که اصل این دو یک غزل بوده و حافظ در حکم و اصطلاح آن، بیت‌هایی را دوباره با اندک تفاوت بازنوشته و هر دو تحریر آن بیت‌ها به دست کاتبان رسیده و آنها با سلیقه خود در غزل از آنها درآورده‌اند. ابیات گردآمده در این غزل، هر یک حال و هوای خود را دارد و مانند غزل ۱۳۱ یک دست نیست.

متن غزل ۱۳۲ حافظ

به آب روشن می عارفی طهارت کرد
علی الصباح که میخانه را زیارت کرد

🔅🔅🔅

همین که ساغر زرین خور نهان گردید
هلال عید به دور قدح اشارت کرد

🔅🔅🔅
خوشا نماز و نیاز کسی که از سر درد
به آب دیده و خون جگر طهارت کرد

🔅🔅🔅
امام خواجه که بودش سر نماز دراز
به خون دختر رز خرقه را قصارت کرد

🔅🔅🔅
دلم ز حلقه زلفش به جان خرید آشوب
چه سود دید ندانم که این تجارت کرد

🔅🔅🔅
اگر امام جماعت طلب کند امروز
خبر دهید که حافظ به می طهارت کرد

معنی واژگان دشوار غزل شماره ۱۳۲

•  عارف : انسان آگاه از عالم غیب و صاحبدل.
• طهارت : وضو گرفتن و پاکیزه کردنِ ظاهر (و در اینجا، پالایش روح از ریا با میِ معرفت).
• علی الصباح : هنگام صبح، وقت بامداد.
• زیارت (میکده) : به دیدار رفتن (حافظ برای نشان دادن مقام والای میخانه این واژه را به کار برده است).
• ساغر زرین : پیمانه و جام طلایی؛ کنایه از خورشید در هنگام غروب.
• نهان گردید : پنهان شد (در اینجا به معنای غروب کردن خورشید).
• هلال عید : ماه نوِ شب عید فطر (شب اول شوال).
• اشارت : اشاره کردن، فرمان دادن به گردش ساغر.
• آب دیده : اشک چشم.
• خون جگر : اندوه و رنج عمیقِ درونی؛ کنایه از تحمل سختی در راه عشق.
• امام خواجه : پیشوای دینیِ محترم و سرشناس (امام جماعت یا امام جمعه).
• سر نماز دراز : قصد و تصمیم برای طولانی خواندن نماز؛ کنایه از ریا و تظاهر در چشم مردم.
• دختر رز : انگور. («خون دختر رز» به معنای شراب سرخ است.)
• قصارت : لباسشویی کردن، شستن جامه.
• خرقه : جامهٔ صوفیانه و عبای زهد که نمادِ زهدِ ریاییِ آلوده است.
• حلقه زلف : گیسوی مجعّد و حلقه‌شکلِ معشوق.
• آشوب : آشفتی، بی‌تابی و فتنه‌ی عاشقانه.
• به جان : با کمال میل، از روی رغبت و دل‌باختگی.

معنی بیت به بین غزل ۱۳۲ حافظ (به آب روشن می عارفی طهارت کرد)

به آب روشن می عارفی طهارت کرد
علی الصباح که میخانه را زیارت کرد

۱- عارف، انسان آگاه از عالم غیب است. می نیز در کلام حافظ به معنی راز دهر و شناختِ راز غیب به کار می‌رود و در چنین حال و هوایی، می‌خانه هم عالم روحانی صاحب‌دلان و رندان آگاه است. طهارت به می‌گشتن از ظواهر زهد و تقوی و رسیدن به ادراکی فراتر از علم مدرسه است، و برای این تحول روحانی، قید علی الصیاح به این معنی است که گویی روز تازه‌ای در زندگی مرد عارف آغاز شده است.

همین که ساغر زرین خور نهان گردید
هلال عید به دور قدح اشارت کرد

۲- این بیت دوم دنبالۀ بیت اول یا مربوط به آن نیست. خورشید به جام طلایی تشبیه شده و سخن از غروب خورشید روز آخر ماه رمضان است که در پی آن هلال ماه شوال دیده می‌شود. مصراع دوم بیت تکرار مصراع دوم از بیت اول غزل ۱۳۱ است، اما در مصراع اول تشبیه خورشید غروب به ساغر زین جای تأمل است: خورشید در هنگام طلوع زرین است و در ساعات غروب خونین.

خوشا نماز و نیاز کسی که از سر درد
به آب دیده و خون جگر طهارت کرد

۳- مضمون کلی این بیت هم تکرار بیت پنجم غزل ۱۳۱ است.

امام خواجه که بودش سر نماز دراز
به خون دختر رز خرقه را قصارت کرد

۴- خواجه به طور مطلق، یا پیش یا پس از اسم کسی، حکایت از این دارد که او محترم و سرشناس است. امام، امام جماعت یا امام جمعه شهر است. سر نماز دراز، یعنی قصد طولانی کردن نماز، و از بیان طنزآمیز حافظ این نکته هم استنباط می‌شود که برای تظاهر در چشم خلق است. دختر رز انگور و خون دختر رز شراب است. در شعر تغزلی فارسی، و در همین دیوان حافظ، دختر رز ـ و نه خون دختر رز ـ به معنی شراب هم به کار رفته، و در این بیت، کلمه خون، طنز کلام حافظ را بیشتر می‌کند. قصارت به معنی لباسشویی است. خرقه ـ یا قبای ـ امام شهر به ریا و فریب خلق آلوده است و حافظ می‌گوید چنین خرقه‌ای را اگر با شراب بشویند، کمی پاک می‌شود. شراب و خون هر دو در شعر طاهر است. امام خواجه هم برای نماز دراز، اول باید خرقه آلوده خود را پاک کند، و حتی اگر با خون و با شراب بشویید، باز آلودگی آن کم می‌شود.

دلم ز حلقه زلفش به جان خرید آشوب
چه سود دید ندانم که این تجارت کرد

۵- آشوب در این بیت یعنی آشفتی و بی‌تابی عاشق. به‌جان، یعنی با کمال میل، از جان و دل. من با رضا و رغبت بی‌تابی عاشقی را پذیرفتم و نمی‌دانم این عشق جز بی‌تابی برای دل من چه نتیجه‌ای داشت؟ و در ذهنیت حافظ همین آشوب عشق خود سود این تجارت است.

اگر امام جماعت طلب کند امروز
خبر دهید که حافظ به می طهارت کرد

۶- امروز، با توجه به بیت دوم، عید فطر است و امام شهر انتظار دارد که جماعتی پشت سر او نماز عید بخوانند. اگر چنین است، من هم می‌آیم. اما به امام خواجه خبر بدهید که حافظ با می غسل کرده یا وضو گرفته است. وقتی که امام قبای خود را به خون دختر رز شسته باشد، نمازگزار هم می‌تواند به می طهارت کند، و طنز حافظ هم با این مضمون به اوج خود می‌رسد، و در عین حال پاک بودن حافظ از ریا و فریب هم مطرح است.

منبع این بخش: نقد و شرح غزل‌های حافظ از محمد استعلامی

تفسیر غزل ۱۳۲ حافظ + فال برای نیت‌های مختلف

هشدار فال حافظ جنبه سرگرمی دارد و نباید ملاک تصمیمات مهم زندگی قرار گیرد.