در این غزل و همچنین در غزل بعدی که کمابیش روایت دیگری از همین غزل به شمار می‌رود، فضای عرفانی و رندانه در هم آمیخته است. حافظ از یک سو با زهد ریاکارانه به مخالفت برمی‌خیزد و از سوی دیگر، عشق به عالم غیب را با تعابیری دلنشین و شیوا به زبان می‌آورد. با این مقاله از فال و فیلم همراه باشید تا با تفسیر غزل ۱۳۱ حافظ و معنی کلمات و ابیات آن به همراه تفسیر فال غزل ۱۳۱ بیشتر آشنا شوید.

متن غزل ۱۳۱ حافظ

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
هلال عید به دور قدح اشارت کرد

*********
ثواب روزه و حج قبول آن کس برد
که خاک میکده عشق را زیارت کرد

*********
مقام اصلی ما گوشه خرابات است
خداش خیر دهاد آن که این عمارت کرد

*********
بهای باده چون لعل چیست جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کاین تجارت کرد

*********
نماز در خم آن ابروان محرابی
کسی کند که به خون جگر طهارت کرد

*********
فغان که نرگس جماش شیخ شهر امروز
نظر به دردکشان از سر حقارت کرد

*********
به روی یار نظر کن ز دیده منت دار
که کار دیده نظر از سر بصارت کرد

*********
حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگر چه صنعت بسیار در عبارت کرد

معنی واژه‌های دشوار غزل شماره ۱۳۱ حافظ

معنی بیت به بیت غزل ۱۳۱ حافظ (بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد)

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
هلال عید به دور قدح اشارت کرد

۱- بیا، در آغاز بیت‌های دیوان حافظ، بیشتر به معنی توجّه کن، بنشین و گوش بده، موافقت کن و… به کار می‌رود. ترک فلك اضافهً تشبیهی است، خود فلك و گذشت زمان است که ماه روزه را تمام کرده، چنان که گویی ماه رمضان خوان نعمتی بوده و این ترک آن را به پیغام برده است. هلال عید، ماه نو شب اول شوال است، شب عید فطر. هلال مانند لب جام می‌ نی، نیم دایرهٔ باریکی است. برآمدن ماه نو و پایان رمضان به ما می‌گوید: قدح باده را بیاورید یا بزم رندان را که در ماه رمضان دایر نبوده است، دوباره برپا کنید. این که حافظ در ماه رمضان رعایت شعائر مذهبی را می‌کرده، و در پایان رمضان باز جویای ساقی و ساغر بوده، مکرّر بر زبان او می‌آید.

از هاتفی در گوشهٔ میخانه می‌شنود که گفت: ببخشد گنه، می‌ بنوش. گاه نیز سخن از می‌ عشق به آنجا می‌رسد که مراعات ماه رمضان هم سست می‌شود و همهٔ اینها تعبیرها و مضمون‌های شعر رندانهٔ حافظ است و مقابلهٔ او با ریاکاران، و به‌قطع و یقین نمی‌توان گفت که حافظ خود می‌خورده است یا نه؟

ثواب روزه و حج قبول آن کس برد
که خاک میکده عشق را زیارت کرد

۲- چهرهٔ رندانهٔ حافظ در این بیت به روشنی دیده می‌شود؛ خیلی‌ها روزه می‌گیرند و به‌زیارت کعبه می‌روند، اما ثواب این عبادت‌ها و زیارت‌ها را کسی می‌برد که به‌پروردگار عشق می‌ورزد و از راه دل با او پیوند دارد.

مقام اصلی ما گوشه خرابات است
خداش خیر دهاد آن که این عمارت کرد

۳- خرابات که ویرانه‌های بیرون شهرها و جای رندان بی‌سر و سامان است، در کلام حافظ جایی است که در آن رندان آزاده و دل آگاه یکدیگر را باز می‌یابند و در آن عالم آزادگی «نور خدا می‌بینند» . خرابات‌نشینان  و این عالم رندان آزاده و خرابات‌نشینان است که حافظ به‌جانِ بانی آن دعا می‌کند، و خرابه‌ای است که حافظ آن را آباد می‌بیند (عمارت).

بهای باده چون لعل چیست جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کاین تجارت کرد

۴- بادۀ چون لعل یعنی شراب سرخ، و عقل در اینجا عقلی است که عشق و رندی و آزادگی را نمی‌فهمد، و زهد ریاکاران بر این عقل تکیه دارد . اگر با نوشیدن بادۀ چون لعل، آن عقل مادّی و دنیایی را از دست بدهی، سود برده‌ای.

نماز در خم آن ابروان محرابی
کسی کند که به خون جگر طهارت کرد

۵- مشابهت هلال ابروی معشوق با هلال بالای محراب در کلام حافظ مکرّر می‌آید و حافظ در محراب ابروی محبوب ازل و ابد، نماز عشق می‌خواند، و برای این نماز به‌خون جگر، به‌اشک، وضو می‌گیرد  و اگر جز این باشد «به‌قول مفتی  عشقش: درست نیست نماز »در تفسیر عرفانی این بیت باید گفت که وصال محبوب ازل و ابد، راه دراز و دشواری دارد . چنین معنایی در یک شعر منسوب به‌حلّاج نیز آمده‌ که: در عشق دو رکعت است که وضو آن درست نباید الا به خون (تذکرة الاولیا، ص ۵۹۳).

فغان که نرگس جماش شیخ شهر امروز
نظر به دردکشان از سر حقارت کرد

۶- این بیت یکی از طنزهای دلاویز حافظ است: جمّاش یعنی عاشق‌پیشه و فریبنده و در این بیت، نرگس جمّاش شیخ شهر یعنی چشم امام جماعت شهر (شیراز؟) که می‌خواهد مریدان و معتقدان را در گرد خود ببیند، امّا می‌داند که در‌دکشان ـ رندان و آزادگان فریب را در نگاه او می‌خوانند. حافظ با همان طنز و رندی می‌گوید: ای وای! آقا به‌رندان لطفی ندارد! چه کنیم که بر سر لطف بیاید!؟

به روی یار نظر کن ز دیده منت دار
که کار دیده نظر از سر بصارت کرد

۷- در این بیت هم، یار همان محبوبان ازل و ابد است که حافظ در محراب ابروی او نماز خواهد، و نظر، دید باطن این رند دل‌آگاه است. چشم باطن مرد عارف، کار دیده است، درک عالم معنا را تجربه کرده است و بینش (بصیرت) درک آن عالم را دارد. در نظر حافظ، رندان اسرار حق را بهتر از زاهدان ریاکار درمی‌یابند.

حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگر چه صنعت بسیار در عبارت کرد

۸- واعظ عاشقان را منع می‌کند یا عشق را نمی‌فهمد. صنعت در اینجا دو معنی دارد: اگر آن را به حدیث عشق حافظ مربوط کنیم، یعنی حافظ در این غزل بیان عشق را با تناسب‌های لفظی و صنایع شعری دشوار کرده است. اگر به‌واقع ربط بدهیم، به‌این معنی است که واعظ با عبارات خوش‌آیند ممکن است به‌عشق هم اشاره کند، بی‌آن که عشق را بشناسد. هر دو تفسیر قابل قبول و هر دو با حال و هوای غزل مناسب است.

منبع این بخش:  نقد و شرح غزل‌های حافظ از محمد استعلامی

تفسیر غزل ۱۳۱ حافظ + فال برای نیت‌های مختلف

هشدار فال حافظ جنبه سرگرمی دارد و نباید ملاک تصمیمات مهم زندگی قرار گیرد.