در این مقاله به بررسی تفسیر غزل ششم حافظ می‌پردازیم. این غزل از غزل‌های عاشقانه حافظ است که نه تفسیر عارفانه می‌پذیرد، و نه در مقابله با ریاکاران است که بگوییم غزل رندانه است. آنچه در روایات و در بعضی از آثار حافظ پژوهش‌آمده که حافظ این غزل را پس از پیروزی شاه شجاع بر شاه محمود، و هنگامی که هنوز شاه شجاع بیرون دروازه شیراز بوده – در سال ۷۶۷ هـ. – برای او فرستاده، خالی از تأمل نیست. بعید می‌نماید که حافظ در سنی بیش از چهل سال، آن قدر خام بوده باشد که در چنان هنگامی برای شاه غزل عاشقانه بفرستد، و خود را گدا بگویید و درخواست وجهی یا توجهی بکند. با این تحلیل از فال و فیلم همراه باشید تا گام‌به‌گام با معنای آن پیش برویم.

معنی کلمات سخت غزل ششم حافظ

معنی بیت به بیت غزل شماره ۶ حافظ

به ملازمان سلطان که رساند این دعا را
که به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را

۱- کلمه سلطان در این بیت نباید به پادشاهی اطلاق شده باشد. حافظ معشوق را سلطان می‌گوید (نگ: سلطان خویان، ۱:۱۴) و به اقتضای این تشبیه برای او ملازمانی هم تصور می‌کند (نگ: ۵:۲۳ و بارگاه تو ۱۱:۱۴) خاصه که ابیات دیگر غزل هم، همه خطاب به معشوق است.

ز رقیب دیوسیرت به خدای خود پناهم
مگر آن شهاب ثاقب مددی دهد خدا را

۲- مضمون بیت دوم اقتباس از قرآن است – آیة ۱۰ سورة الصافات با آیة ۵ سورة الملك – و ترکیب «شهاب ثاقب» که ستاره دنباله دار است و در آسمان شب شیطان را دنبال می‌کند، در سورة الصافات آمده. حافظ در این بیت دعا می‌کند که خدا رقیب را که چون شیطان است از سر راه او برگیرد.

مژه سیاهت ار کرد به خون ما اشارت
ز فریب او بیندیش و غلط مکن نگارا

۳- مژه سیاه، یعنی زیبایی چشم معشوق، عاشق‌کش است و حافظ به معشوق می‌گوید: این چشم سیاه تو که همه را می‌فریبد، می‌تواند تو را هم بفریبد، به او گوش نده. و غلط مکن در زبان ادب و هنوز در فارسی افغانستان – آن بار منفی «غلط نکن» در فارسی ما را ندارد. معنی آن همین است که اشتباه نکن، گول نخور.

دل عالمی بسوزی چو عذار برفروزی
تو از این چه سود داری که نمی‌کنی مدارا

۴- عذار یعنی چهره، و چهره برافروختن یعنی خشم و تندی معشوق که با عاشق «مدارا نمی‌کند» یا سرخ و سپیدی چهره او که او را زیبا و با طروات نشان می‌دهد.

همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی
به پیام آشنایان بنوازد آشنا را

۵- در غزل فارسی «نسیم صبحگاهی» (نگ: باد صبا، ۱: ۴) پیک عاشقان است. «آشنایان» یعنی همه آنها که با یکدیگر پیوندی عاشقانه دارند و نسیم صبحگاهی» پیام آنها را می‌آورد و می‌برد. «آشنایان» یکی از همان عاشقان ـ حافظ ـ است که پیامی از معشوق را امید دارد.

چه قیامت است جانا که به عاشقان نمودی
دل و جان فدای رویت بنما عذار ما را

۶- «قیامت نمودن» در این بیت آزار دادن عاشقان است (نگ: بیت قبل: دل عالمی بسوزی). کسانی که در این بیت قیامت را به معنی قامت معشوق گرفته‌اند، توجه ندارد که معشوق نزد عاشق نیست تا آن قیامت بر پا شود، و حافظ تمنّا می‌کند که او بیاید و «عذار بنماید».

به خدا که جرعه‌ای ده تو به حافظ سحرخیز
که دعای صبحگاهی اثری کند شما را

۷- «جرعه دادن» هم در اینجا توجه از جانب معشوق است، و او هنوز نیامده است تا برای حافظ جرعه‌ای در جام بریزد. معنی بیت این است که به‌من توجهی بکن تا دعاگوی تو باشم. صفت «سحرخیز» هم به‌مناسبت «دعای صبحگاهی» در این بیت آمده است.

منبع این بخش:  نقد و شرح غزل‌های حافظ از محمد استعلامی

تفسیر فال حافظ غزل شماره ۶