۱۰. درخشش (The Shining)

• سال ساخت: ۱۹۸۰
• کارگردان: استنلی کوبریک
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: جک نیکلسون، شلی دووال، دنی لوید

خلاصه فیلم: جک تورنس، نویسنده‌ای با گذشته‌ای خشونت‌بار، به همراه خانواده‌اش به عنوان سرایدار یک هتل دورافتاده و خالی از سکنه برای زمستان استخدام می‌شوند. انزوا و حضور شوم هتل به تدریج ذهن جک را فرومی‌پاشاند و او را به سوی جنون و تهدید خانواده‌ خود سوق می‌دهد.

علت شباهت: هر دو فیلم، فرآیند تدریجی فروپاشی روانی شخصیت اصلی را در مرکز خود قرار می‌دهند. در هر دو اثر، محیط (هتل دورافتاده در «درخشش» و شهر گوتهام فاسد در «جوکر») به عنوان عاملی فشارزا عمل می‌کند که روان قهرمان را می‌فرساید و در نهایت به انفجار خشونت می‌انجامد. اگرچه «درخشش» عناصر ماوراءالطبیعه را نیز درگیر می‌کند، اما هسته اصلی هر دو داستان، نمایش یک ذهن در حال متلاشی شدن است.

۹. پرتقال کوکی (A Clockwork Orange)

• سال ساخت: ۱۹۷۱
• کارگردان: استنلی کوبریک
• کشور سازنده: بریتانیا
• بازیگران اصلی: مالکوم مک‌داول

خلاصه فیلم: الکس، رهبر باندی از جوانان خشن، از اعمال خشونت‌بار و بی‌پروا لذت می‌برد. پس از دستگیری، او تحت یک برنامه اصلاحی تجربی قرار می‌گیرد که باعث می‌شود در مواجهه با خشونت دچار حالت تهوع و بیماری شدید شود. اما این «درمان»، آزادی اراده و ذات انسانی او را نیز زیر سؤال می‌برد.

علت شباهت: «پرتقال کوکی» نیز مانند جوکر، به نقد جامعه‌ای می‌پردازد که یا باعث ایجاد خشونت می‌شود یا سعی در کنترل آن به شیوه‌هایی غیراخلاقی دارد. شخصیت اصلی هر دو فیلم، موجودی ضداجتماعی هستند که نظام حاکم را به چالش می‌کشند. هر دو اثر این پرسش بنیادین را مطرح می‌کنند: آیا خشونت، بیماری جامعه است یا پاسخ طبیعی فردی به یک جامعه بیمار؟

۸. هفت (Se7en)

• سال ساخت: ۱۹۹۵
• کارگردان: دیوید فینچر
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: مورگان فریمن، برد پیت، گوئینت پالترو، کوین اسپیسی

خلاصه فیلم: دو کارآگاه با شخصیت‌های متضاد، سامرست کهنه‌کار و میلز تازه‌کار، در شهری کثیف و همیشه بارانی به تعقیب قاتلی سریالی می‌پردازند که قتل‌های خود را بر اساس هفت گناه کبیره مسیحی طراحی و اجرا می‌کند.

علت شباهت: فضای بصری تاریک، خفقان‌آور و تقریباً ناامیدکننده «هفت»، بسیار شبیه به فضاسازی شهر گوتهام در «جوکر» است. هر دو فیلم، جامعه‌ای را به تصویر می‌کشند که از درون فاسد و پوسیده شده است. همچنین، قاتل در «هفت» (جان داو) مانند آرتور فِلِک، خود را مجری عدالتی کج‌فهم و تحریف‌شده می‌داند و قصد دارد با خشونت، گناهان جامعه را پاک کند.

۷. تو هرگز واقعاً اینجا نبودی (You Were Never Really Here)

• سال ساخت: ۲۰۱۷
• کارگردان: لین رمزی
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: واکین فینیکس

خلاصه فیلم: جو، کهنه‌سربازی است که از تروماهای دوران کودکی و خدمت رنج می‌برد. او اکنون به عنوان یک شکارچی پاداش کار می‌کند و تخصصش در یافتن و نجات دختران گمشده است. یک مأموریت ساده برای نجات دختر یک سناتور، او را وارد گردابی از توطئه‌های سیاسی و خاطرات دردناک می‌کند.

علت شباهت: شباهت‌ها از انتخاب بازیگر اصلی آغاز می‌شود. واکین فینیکس در هر دو فیلم، نقش مردی تنها، عمیقاً زخم‌خورده و در آستانه فروپاشی را بازی می‌کند. هر دو شخصیت با خشونت می‌زیند، اما این خشونت در «تو هرگز واقعاً اینجا نبودی» بیشتر معطوف به نجات دیگران (و شاید خود) است. فیلم به شکلی حداقلی و در عین حال قدرتمند، همان فضای روان‌پریشانه و درون‌نگر جوکر را بازآفرینی می‌کند.

۶. سقوط (Falling Down)

• سال ساخت: ۱۹۹۳
• کارگردان: جوئل شوماخر
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: مایکل داگلاس، رابرت دووال

خلاصه فیلم: ویلیام فاستر، مهندس سابق دفاعی که با نام «دندی» شناخته می‌شود، در یک روز گرم و پرترافیک لس‌آنجلس، پس از مواجهه با یک رشته اتفاقات ریز و درشت آزاردهنده — از گرانفروشی گرفته تا بی‌احترامی — کنترل خود را از دست می‌دهد. او مسیری خشونت‌بار را در شهر آغاز می‌کند و هر آن‌چه را که نماد ناعدالتی و پوچی جامعه مدرن می‌داند، هدف قرار می‌دهد.

علت شباهت: این فیلم را می‌توان نسخه‌ای از «فیلم‌های شبیه جوکر» در دهه ۹۰ دانست. هر دو داستان، حول محور «مرد عادی»‌ای می‌گردد که تحت فشار طاقت‌فرسای زندگی و ناکامی‌هایش، ناگهان منفجر می‌شود و به خشونت روی می‌آورد. هر دو اثر، نقدی تند بر بی‌عدالتی‌های اجتماعی، از دست دادن کرامت انسانی و شکست «رویای آمریکایی» دارند.

۵. خزنده شب (Nightcrawler)

• سال ساخت: ۲۰۱۴
• کارگردان: دن گیلروی
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: جیک جیلنهال، رنه روسو

خلاصه فیلم: لوئیس بلوم، جوانی باهوش اما فاقد شغل و اخلاق، به طور اتفاقی با دنیای روزنامه‌نگاری تصویری جنایی آشنا می‌شود. او با دوربینی در دست، به شکار صحنه‌های خونین حوادث و جنایت می‌پردازد و فیلم‌ها را به شبکه‌های خبری پرمخاطب می‌فروشد. بلوم به سرعت یاد می‌گیرد که برای گرفتن بهترین و جنجالی‌ترین تصاویر، نه تنها باید مرزهای اخلاقی، بلکه حتی قانون را زیر پا بگذارد.

علت شباهت: شخصیت لوئیس بلوم، مانند آرتور فلک، فردی است که از حاشیه جامعه به مرکز آن می‌خزد، اما نه برای پیوستن، بلکه برای بهره‌کشی و تخریب. هر دو شخصیت، ضداجتماعی، جاه‌طلب و فاقد همدلی هستند. هر دو فیلم، نگاهی تلخ به رسانه‌ها و جامعه‌ای دارند که برای سود یا سرگرمی، بر رنج دیگران تمرکز می‌کنند. بلوم نیز در مسیر موفقیت، هویت انسانی خود را از دست می‌دهد.

۴. روان‌پریش آمریکایی (American Psycho)

• سال ساخت: ۲۰۰۰
• کارگردان: مری هارون
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: کریستین بیل

خلاصه فیلم: پاتریک بیتمن، سرمایه‌گذار جوان، زیبا و موفق در وال استریت، زندگی‌ای ظاهراً کامل از ثروت، مد و مهمانی‌های افراطی دارد. اما در پشت این نقاب جذاب، ذهن یک قاتل سریالی روان‌پریش پنهان شده است که خیالاتش از خشونت و قتل، به تدریج مرزهای واقعیت را درمی‌نوردد.

علت شباهت: هر دو فیلم، دوگانگی و نمایش عمیق یک ذهن روان‌پریش را به تصویر می‌کشند. اگرچه بیتمن از قشر مرفه و آرتور فلک از فرودستان جامعه است، اما هر دو توسط ارزش‌های پوچ و سطحی جامعه خود خرد شده‌اند. هر دو اثر، نقدی تیز بر جامعه مصرف‌گرا، پوچی سبک زندگی سرمایه‌داری افراطی و از خودبیگانگی انسان مدرن هستند. صحنه‌های رقص هر دو شخصیت نیز به شکلی نمادین، اوج آزادیِ توأم با جنون آن‌ها را نشان می‌دهد.

۳. باشگاه مشت‌زنی (Fight Club)

• سال ساخت: ۱۹۹۹
• کارگردان: دیوید فینچر
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: ادوارد نورتون، برد پیت، هلنا بونهام کارتر

خلاصه فیلم: راوی داستان، کارمندی بی‌هویت و مبتلا به بی‌خوابی است که از زندگی مصرف‌زده و یکنواخت خود بیزار است. ملاقات او با تایلر دوردن، صابون‌سازی مرموز و آنارشیست، زندگی‌اش را دگرگون می‌کند. آن‌ها با تشکیل یک باشگاه مشت‌زنی مخفی، خشم مردان سرخورده را مهار می‌کنند، اما این باشگاه به تدریج به جنبشی افراطی تبدیل می‌شود.

علت شباهت: «باشگاه مشت‌زنی» و جوکر، هر دو به بحران هویت مردانه در جوامع مدرن می‌پردازند. هر دو فیلم، خشم فروخفته علیه سیستم سرمایه‌داری، مصرف‌گرایی و از دست دادن معنا در زندگی را فریاد می‌زنند. شخصیت اصلی هر دو، در جست‌وجوی هویتی فراتر از قواعد جامعه، به سوی هرج‌ومرج و خشونت سازمان‌یافته کشیده می‌شود. هر دو اثر، پایان‌بندی‌هایی انقلابی و ویرانگر دارند.

۲. سلطان کمدی (The King of Comedy)

• سال ساخت: ۱۹۸۲
• کارگردان: مارتین اسکورسیزی
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: رابرت دنیرو، جری لوئیس

خلاصه فیلم: روپرت پاپکین، کمدین بی‌مایه اما بلندپرواز، وسواس بیمارگونه‌ای دارد که در برنامه پرطرفدار شبانه «جری لنگفورد» اجرا داشته باشد و یک‌شبه به شهرت برسد. پس از نادیده گرفته شدن مکرر، او به همراه دوست پرشورش، نقشه‌ای افراطی برای ربودن مجری معروف می‌کشد تا در ازای آزادی او، زمان حضور در برنامه را بخرند.

علت شباهت: این فیلم به عنوان یکی از مستقیم‌ترین منابع الهام جوکر شناخته می‌شود. هر دو داستان درباره مردانی تنها و طردشده است که مشتاق دیده شدن و تایید هستند و در نهایت برای رسیدن به آن، به اقدامات غیرقانونی روی می‌آورند. آرتور فلک نیز مانند روپرت، در رویای یک کمدین موفق است. طنز تلخ و نقد فرهنگ مبتذل شهرت‌طلبی در هر دو فیلم مشترک است. حتی کارگردان هر دو، مارتین اسکورسیزی، یکی از تهیه‌کنندگان جوکر بود.

۱. راننده تاکسی (Taxi Driver)

• سال ساخت: ۱۹۷۶
• کارگردان: مارتین اسکورسیزی
• کشور سازنده: ایالات متحده
• بازیگران اصلی: رابرت دنیرو، جودی فاستر، هاروی کایتل، سیبیل شپرد

خلاصه فیلم: تراویس بیکل، کهنه‌سرباز جنگ ویتنام و مبتلا به بی‌خوابی، در نیویورک دهه ۷۰ به عنوان راننده تاکسی شبانه کار می‌کند. او در سفرهایش، فساد، فحشا و پلیدی شهر را از نزدیک می‌بیند. این مشاهدات، همراه با تنهایی عمیق و بیگانگی، او را به نقطه جوش می‌رساند. تراویس تصمیم می‌گیرد با پاکسازی خشونت‌بار شهر از «زباله‌ها»، هم خود را نجات دهد و هم به زندگی معنا ببخشد.

علت شباهت: بدون شک، «راننده تاکسی» پدر معنوی و بزرگ‌ترین الهام‌بخش جوکر است. شباهت‌ها از شخصیت‌پردازی (مردان تنها، زخم‌خورده و روان‌رنجور) و فضاسازی (شهری تاریک، کثیف و در حال فروپاشی) تا درونمایه (تنهایی، انتقام‌جویی و تبدیل شدن به یک وایجلنت) ادامه دارد. تراویس بیکل نیز مانند آرتور فلک، توسط جامعه نادیده گرفته می‌شود و خشونت را تنها راه ارتباط و اعتراض خود می‌یابد. صحنه معروف «با من حرف می‌زنی؟» تراویس، در جوکر با صحنه رقص بر پله‌ها بازتفسیر شد.

سخن پایانی

فیلم «Joker» یک پدیده منحصربه‌فرد نبود، بلکه بر شانه‌های غول‌های سینمایی پیش از خود ایستاد. این لیست از فیلم‌های شبیه جوکر نشان می‌دهد که دغدغه نمایش فروپاشی فرد در برابر جامعه، مضمونی ماندگار و قدرتمند در تاریخ سینما است. هر یک از این آثار، با زبان و سبک خود، بخشی از تاریکی درون انسان و تنش او با نظام حاکم را روایت کرده‌اند. تماشای این فیلم‌ها نه تنها لذت سینمایی، بلکه درک عمیق‌تری از لایه‌های پنهان جوکر را به ارمغان می‌آورد.