این غزل حسب حال حافظ داغ‌دیده است که سیل فنا «میوه دل» او را از او گرفته است. این میوه دل، ظاهراً همان «نازنین پسر» است که حافظ در غزل ۳۹ او را «شه ما داد خانه پرور ما» گفته و همان «رود عزیز» است که در غزل ۵۴ نیز سخن از رفتن اوست و حافظ می‌گوید: ز گریه مردم چشم نشسته در خون است. با فال و فیلم همراه باشید تا با مفاهیم عمیق این غزل بیشتر آشنا شوید.

متن کامل غزل ۱۳۴ حافظ

بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد

🔅🔅🔅
طوطی ای را به خیال شکری دل خوش بود
ناگهش سیل فنا نقش امل باطل کرد

🔅🔅🔅
قرة العین من آن میوه دل یادش باد
که چه آسان بشد و کار مرا مشکل کرد

🔅🔅🔅
ساروان بار من افتاد خدا را مددی
که امید کرمم همره این محمل کرد

🔅🔅🔅
روی خاکی و نم چشم مرا خوار مدار
چرخ فیروزه طربخانه از این کهگل کرد

🔅🔅🔅
آه و فریاد که از چشم حسود مه چرخ
در لحد ماه کمان ابروی من منزل کرد

🔅🔅🔅
نزدی شاه رخ و فوت شد امکان حافظ
چه کنم بازی ایام مرا غافل کرد

معنی واژگان دشوار غزل شماره ۱۳۴ حافظ

• غیرت : خشم و حسادت (در اینجا هم به معنای غیرت الهی است که اگر عاشق به غیر دل ببندد، خشم می‌گیرد، و هم به معنای بخت نامساعد و حسادت روزگار).
• به صدش خار : به صد خار او را (خارِ بیماری و مرگ).
• نقش امل : صورت آرزوها و خواسته‌ها.
• سیل فنا : سیل هلاکت و مرگ که همه چیز را با خود می‌برد.
• قرة العین : نور چشم، فرزند عزیز. (برگرفته از آیه‌ی قرآن در داستان موسی و آسیه).
• میوه دل : فرزند (که ثمره و میوه‌ی دل است).
• ساروان : ساربان، کاروان‌دار (در اینجا کنایه از خودِ حافظ در مسیر زندگی).
• محمل : بار و کجاوه‌ای که بر شتر می‌بندند؛ کنایه از بارِ زندگی و آرزوها.
• روی خاکی : صورت آلوده به خاک و غبار (که حافظ بر روی قبر فرزند نهاده).
• نم چشم : اشک چشم.
• چرخ فیروزه : آسمان، فلک. (فیروزه به رنگ آسمان اشاره دارد).
• کهگل : گلِ ساخته شده از خاک و که (خاکِ روی صورت و اشک)، یعنی آمیختن غبار و اشک که گِل می‌شود.
• طربخانه : خانهٔ شادی و نشاط. (در اینجا کنایه از اینکه فلک از مرگ فرزند حافظ، خانه‌ی شادی برپا کرده است).
• ماه کمان‌ابرو : فرزند حافظ که مانند ماه زیبا و کمان‌ابرو بوده است.
• چشم حسود : چشم‌زخم و حسادتِ روزگار یا آسمان که باعث مرگ شده است.
• شاه‌رخ : حرکتی در شطرنج که هم شاه و هم رخ هر دو در معرض خطر قرار می‌گیرند؛ حافظ از آن برای اشاره به بازیِ زندگی و از دست دادنِ فرزند (شاه) استفاده کرده است.
• مات : در شطرنج به معنای شکست و بی‌پناهی (حافظ خود را مات‌شده می‌داند).
• بازی ایام : گردش روزگار و تقدیر که حافظ را غافلگیر کرده است.

معنی بیت به بیت غزل ۱۳۴ حافظ

بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد

۱- بلبل خود حافظ است و گل فرزند از دست رفتهٔ او. غیرت، غیرت حق است، و در سیر الی الله، اگر عاشق حق به غیر دل بندد، محبوب ازل و ابد بر او خشم می‌گیرد. در اینجا غیرت را دور از این تفسیر عارفانه هم می‌توان معنی کرد: بخت نامساعد، حسد روزگار و تشبیه آن به باد هم چنین تفسیری را تأیید می‌کند. به صدش خار، یعنی به صد خار او را … و خار بیماری و مرگ آن گل است که حافظ را پریشان دل کرده، و مرجع ضمیر «ش» بلبل یعنی خود حافظ است.

طوطی ای را به خیال شکری دل خوش بود
ناگهش سیل فنا نقش امل باطل کرد

۲- طوطی باز خود حافظ است و شکر فرزند او. سیل فنا مانند باد غیرت در بیت اول؛ همان مرگ است که پسر حافظ را برده، و نقش آمال – صورت آرزوی – حافظ را باطل کرده است. در ناگهش، مرجع ضمیر طوطی است که برای پسر خود آرزوهای بسیار داشته است.

قرة العین من آن میوه دل یادش باد
که چه آسان بشد و کار مرا مشکل کرد

۳- قرة العین یعنی نور چشم، فرزند، و میوه دل هم اوست. ترکیب قرة العین در سوره قصص قرآن به همین معنی به کار رفته، در جایی که موسی را از رود نیل برمی‌گیرند و فرعون در نگه‌داری او دودل است و آسیه می‌خواهد این نوزاد را نگهدارد و به فرعون می‌گوید: «بگذار که این نور چشم من و تو باشد.» چه آسان! یعنی به همین سادگی، چنین ناگهان و خلاف انتظار؟

ساروان بار من افتاد خدا را مددی
که امید کرمم همره این محمل کرد

۴ـ حافظ با از دست دادن پسرش، خود را در مسیر زندگی مانند مسافری می‌بیند که بارش به زمین افتاده، و این باری است که دوباره آن را نمی‌توان برگرفت و بر محمل گذاشت، به کرم همراهان هم امیدی نیست. سران در این کاروان روزگار و تقدیر است.

روی خاکی و نم چشم مرا خوار مدار
چرخ فیروزه طربخانه از این کهگل کرد

۵ـ روی خاکی صورت خاک آلوده حافظ است که رخ بر گور فرزند نهاده و گریسته است. چرخ فیروزه یعنی آسمان، و در اینجا همان فلک و گردش روزگار، که غم مرگ کسی را ندارد، و گویی از مرگ میوه دل حافظ، و از آمیختن اشک او و غبار چهره‌اش گل ساخته و خانه شادی بر پا کرده است. و حافظ در این مرثبه هم زبانی طنزآمیز دارد: این غبار چهره من و اشک من هم چندان بی‌ارزش نیست!

آه و فریاد که از چشم حسود مه چرخ
در لحد ماه کمان ابروی من منزل کرد

۶ـ گویی که ماه آسمان به ماه کمان‌ابروی من حسادت کرد و او را چشم زد و کشت.

نزدی شاه رخ و فوت شد امکان حافظ
چه کنم بازی ایام مرا غافل کرد

۷ـ در این بیت، حافظ خود را سرزنش می‌کند: کاری که باید بکنی نکردی، و در مصراع دوم عذر می‌آورد که بازی روزگار – یاد غیرت و سیل فنا در بیت‌های اول و دوم – مرا غافل کرد. شاه‌رخ در شطرنج حرکتی است که با آن دو مهرهٔ شاه و رخ هر دو به خطر بیفتد، و بازنگری باید شاه را از خطر دور کند و رخ را از دست بدهد. حافظ در اینجا بازی مناسب را نکرده و شاه را – فرزند را – از دست داده و خود «مات!» مانده است.

منبع این بخش: نقد و شرح غزل‌های حافظ از محمد استعلامی

تفسیر فال حافظ غزل شماره ۱۳۴

هشدار، فال حافظ جنبه سرگرمی دارد و نباید ملاک تصمیمات مهم زندگی باشند.