غزل ۱۲۶ حافظ غزلی است که عارفانه آغاز میشود و تا بیت سوم آن، حافظ در جستجوی دلستانی است که نشانی از او در دست ندارد. از بیت چهارم میخواهد در راه درنگ کند، به عشرت و رندی روی میآورد و طعنهای به محتسب میزند. در پایان غزل هم به طور قطع نمیتوان گفت مخاطب حافظ کدام شاه است؟ ظاهراً از مواردی است که حافظ معشوق را شاه و سلطان خطاب میکند. با فال و فیلم همراه شوید تا نکات بیشتری در مورد این غزل بیاموزید.
لیست محتوای این مقاله
متن غزل ۱۲۶ حافظ
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد
*********
با هیچ کس نشانی زان دلستان ندیدم
یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد
*********
هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است
دردا که این معما شرح و بیان ندارد
*********
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد
*********
چنگ خمیده قامت میخواندت به عشرت
بشنو که پند پیران هیچت زیان ندارد
*********
ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز
مست است و در حق او کس این گمان ندارد
*********
احوال گنج قارون کایام داد بر باد
در گوش دل فروخوان تا زر نهان ندارد
*********
گر خود رقیب شمع است اسرار از او بپوشان
کان شوخ سربریده بند زبان ندارد
*********
کس در جهان ندارد یک بنده همچو حافظ
زیرا که چون تو شاهی کس در جهان ندارد
معنی واژههای دشوار غزل ۱۲۶ حافظ
| کلمه | معنی |
|---|---|
| جانان | معشوق، محبوب |
| جمال | زیبایی، جلوهٔ زیبا |
| حقا | بهراستی، سوگند (واژهای برای تأکید) |
| دلستان | دلبر، معشوق زیبارو |
| نشان | نشانه، ویژگی ظاهری (مانند خط و خال)؛ در این بیت یعنی صفاتی که بتوان با آن معشوق را توصیف کرد |
| شبنم | قطرهٔ شبنم، کنایه از قطرهای کوچک |
| بحر آتشین | دریای آتشین، استعاره از رنج و گرفتاری بزرگ در راه معرفت |
| معما | راز، چیستان، اسرار غیب که بیانشدنی نیست |
| سرمنزل فراغت | منزلگاه آسایش و آسودگی خاطر |
| ساروان | ساربان، راهنمای کاروان؛ در اینجا عامل درونی که انسان را به جستوجوی اسرار میکشاند |
| فروکش | توقف کن، بارها را پایین بگذار (دست از تلاش بیوقفه بردار) |
| کران | کناره، پایان؛ کران ندارد یعنی پایان ندارد |
| چنگ | ساز چنگ (با قامتی خمیده) |
| خمیده قامت | دارای قامت خمیده (اشاره به ظاهر چنگ و پشت پیران) |
| عشرت | عیش، خوشگذرانی، شادمانی |
| محتسب | پاسبان شب، داروغه، مأمور محتسبه؛ در اینجا اشاره به امیر مبارزالدین که متظاهر به دینداری بود |
| رندی | در این بیت به معنی زرنگی و فریبکاری (نه رندی عارفانه) |
| قارون | ثروتمند معروف در قرآن که ثروتش نابود شد؛ نماد دارایی ناپایدار |
| ایام | روزگار، زمانه |
| زر | طلا، زر و سیم؛ همچنین اشاره به پرچمهای زرد درون گل سرخ |
| رقیب | کسی که به معشوق نظر دارد و سد راه عاشق است؛ مراقب، نگهبان |
| شمع | چراغ شمع؛ در اینجا استعاره از کسی که همه چیز را روشن میکند و راز را فاش میسازد |
| شوخ سربریده | شمعی که سر فتیلهاش قیچی شده و بیشرمانه رازها را فاش میکند |
| بند زبان | توانایی نگهداشتن زبان و حفظ راز؛ بند زبان ندارد یعنی نمیتواند راز را پنهان کند |
معنی بیت به بیت غزل ۱۲۶حافظ (جان بی جمال جانان میل جهان ندارد)
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد
۱- اگر جلوهٔ جمال معشوق نباشد، این دنیا چنگی به دل نمیزند، و معشوق با توجه بهبیت بعد محبوبِ ازل و ابد است.
با هیچ کس نشانی زان دلستان ندیدم
یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد
۲- آن دلستان محبوبِ ازل و ابد است که هیچ کس اوصاف او را نمیتواند بگوید و بهعبارت دیگر تعریف او در الفاظ ممکن نیست. او نشان ندارد، یعنی این معشوق نشانههایی مثل خط و خال ندارد که او را توصیف کنیم.
هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است
دردا که این معما شرح و بیان ندارد
۳- راه معرفت، راه آسانی نیست، اگر آن را به راه دریا تشبیه کنیم، هر قطرهاش صد دریای آتشین است یعنی راهی است پر از رنج و گرفتاری (نگ: آنجا جز آن که جان بسپارند چاره نیست. ۱:۷۲). این معما، همان اسرار غیب است که اگر هم بدانی، نمیتوانی با الفاظ بیان کنی (که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را ).
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد
۴- ساروان در اینجا عامل درونی است که حافظ را به دنبال اسرار غیب میکشاند. میدانیم که حافظ صوفی خانقاهی نیست (نک: ص ۲۰ و ۲۱) و با کاروان صوفیان هم راه نیفتاده تا ساربانی داشته باشد. او به کشش درونی خود بانگ میزند که: فروکش، بارها را پایین بیاور تا کمی بمانیم و در فراغت بیندیشیم.
چنگ خمیده قامت میخواندت به عشرت
بشنو که پند پیران هیچت زیان ندارد
۵- لازمهٔ فراغت خاطر، پدید آوردن ساعات خوش است. چنگ که قامت خمیدهاش مانند پشت پیران است، میگوید: خوش بگذران (نک: خوش بگذران و بشنر از این پیر منحنی ۴۷۹:۵). عشرت را حافظ به معنی عیش و خوشگذرانی بهکار برده است (در عیش نقد کوش ۷:۶).
ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز
مست است و در حق او کس این گمان ندارد
۶- محتسب یعنی پاسبان شب، داروغه، و در کلام حافظ، بیشتر و به احتمال قوی در این بیت نیز، اشاره به امیر مبارزالدین است، که پس از تجربهٔ انواع فساد، به ظاهر توبه کرده و مجری احکام دین شده بود. رندی در این بیت، آن رندی همراه با تعالی روحانی که حافظ به آن فخر میکند نیست. در اینجا رندی یعنی زرنگی. محتسب مستان را چوب میزند و میخانهها را میبندد، و همه فکر میکنند که او درد دین دارد، اما او زرنگ است و مردم را میفریبند.
احوال گنج قارون کایام داد بر باد
در گوش دل فروخوان تا زر نهان ندارد
۷- این بیت، بیرون از حال و هوای غزل، سخن از ناپایداری دنیاست. ثروت بیکران قارون بهنفرین موسی با خود او بهزمین فرو رفت (۹:۵ و ۱۱:۱۱) و روزگار آن را بر باد داد. تو هم بهفکر نگه داشتن زر و سیم نباش، به دل خود بگو که فایده ندارد. در بعضی از نسخههای معتبر دیوان حافظ «در گوش گل» ضبط شده و میتواند درست باشد. در آن صورت «زر» پرچمهای درونگل سرخ است که در میان گلبرگها پنهان است، و این مضمون هم در غزل دیگر حافظ در مفابل بهانگیز قارون آمده است.
گر خود رقیب شمع است اسرار از او بپوشان
کان شوخ سربریده بند زبان ندارد
۸- رقیب کسی است که به معشوق نظر دارد یا مراقب معشوق است (۵:۳۸ و ۶:۱۱۳) و به هر حال سدّ راه عاشق. اگر رقیب شمع باشد، یعنی اگر همه چیز را روشن کند یا در اطراف خود ببیند و بداند (۲:۸۷). آن شوخ سربریده هم شمع است که سر فتیله آن را قیچی میکنند تا بهتر نور بدهد (۲:۸۶) و چون رازها را فاش میکند، شوخ و بیشرم است. معنی بیت این است که راز عشق را به نااهل نگو، هر که میخواهد باشد.
کس در جهان ندارد یک بنده همچو حافظ
زیرا که چون تو شاهی کس در جهان ندارد
۹- شاه مخاطب در این بیت میتواند معشوق باشد (ای سلطان خوبان – ۱:۱۴) یا مدوحی که این غزل با افزودن این بیت برای او فرستاده شده است. میدانیم که در پایان بعضی از غزلها، حافظ با افزودن یک بیت شاهی یا وزیری را میستاید و غالباً این تکبیتها با ابیات بالاتر فاصلهٔ فکری و ذهنی دارد.
منبع این بخش: نقد و شرح غزلهای حافظ از محمد استعلامی
تفسیر غزل ۱۲۶حافظ + فال برای نیتهای مختلف
⚠️ **هشدار**: فال حافظ از جمله غزل ۱۲۶ حافظ صرفاً جنبهٔ سرگرمی و تفنن دارد و نباید به عنوان ملاک و معیاری برای تصمیمگیریهای مهم زندگی (از جمله انتخاب شغل، همسر، سرمایهگذاری و …) تلقی شود. لطفاً از این تفأل تنها برای لذت بردن از ادبیات کهن پارسی استفاده کنید.
| 🎯 نیت کلی فال | این فال برای هر گونه نیّت و خواستهای (عاشقانه، کاری، تحصیلی، خانوادگی، سفر و …) کاربرد دارد و محور اصلی آن، توجه به عشق معنوی، پرهیز از دنیازدگی و بهرهگیری از تجربهٔ پیشینیان است. |
| 📖 پیام اصلی | زندگی بدون عشق، ارزش زیستن ندارد و مال دنیا (مانند گنج قارون) پایدار نیست. راه رستگاری در گوش سپردن به پند پیران و رندیِ هوشمندانه است. از خوشیهای زندگی لذت ببرید و زیادهطلبی را کنار بگذارید. |
| 📆 نشانه و مژده | حدود ۵ روز دیگر نشانهای از مقصود دریافت میکنید و خبر خوشی به شما میرسد که جای شکر و شادمانی دارد. در این باره با مادر و خواهر خود مشورت کنید؛ آنها مایهٔ دلگرمی و امیدواری شما هستند. |
| 🧠 ویژگیها و هشدار | از مصرفگرایی و حرص دنیا بپرهیزید و به سلامتی خود بیندیشید (کار همیشه وجود دارد). ویژگیهای شما عبارتاند از: مغرور، قابلاحترام، کمالگرا، قدرشناس، منطقی، صمیمی، مهربان، دقیق، اهل کشف، جاهطلب، حساس، روشنفکر، آرام، زودرنج و نازنازی. |
| ❤️ هشدار رابطه و عشق | به فردی که بسیار مادیگراست دل نبندید و اسرار خود را با او در میان نگذارید (چرا که بعداً برای شکست شما استفاده میکند). شخصی بلندقد با موی حنایی، میانباریک و دهانی گشاد به شما عشق میورزد و واقعاً خواهان خوشبختی شماست؛ از او راهنمایی بخواهید. |
| ⚡ اقدامات و رویدادها | با سرعت عمل، دقت و تلاش پیش بروید؛ تأخیر به ضرر شما خواهد بود. ملاقات مهمی برای یکی از بستگان در این ماه روی میدهد که موجب سرافرازی شماست. معامله خوب است و تغییر شغل و مکان نافع میباشد. از سفر کرده خبری میرسد، هرچند در کار هنوز گرههایی وجود دارد. |
| 🎨 رنگ پیشنهادی | رنگ قرمز با خلقوخوی پرحرارت و بانشاط شما هماهنگی دارد، تهییجکننده و مشارکتآفرین است و برازندهٔ شما میباشد. |
| 🌟 تعبیر نهایی | زندگی چه خوب و چه بد در حال گذر است؛ به خود سخت نگیرید. مالی را از دست دادهاید که بدون تدبیر و تفکر به دست نمیآید. راز دل را برای هر کسی فاش مکنید تا دچار دردسر نشوید و هرگز از لطف خداوند ناامید نشوید. |
