۸ نکته تأمل‌برانگیز در کتاب عقاید یک دلقک؛ وقتی جامعه به آدم‌های متفاوت رحم نمی‌کند

گاهی کتابی را شروع می‌کنیم تا چند ساعت سرگرم شویم، اما بعد از تمام شدنش، شخصیت‌ها و حرف‌هایش دست از سرمان برنمی‌دارند. عقاید یک دلقک از آن دسته کتاب‌هاست؛ رمانی که در ظاهر درباره زندگی یک دلقک است، اما در لایه‌های عمیق‌تر، پرسش‌هایی درباره عشق، مذهب، دورویی اجتماعی، تنهایی و بهای متفاوت بودن مطرح می‌کند.

هاینریش بل در این کتاب سراغ شخصیتی رفته که نمی‌تواند یا نمی‌خواهد خودش را با معیارهای پذیرفته‌شده جامعه هماهنگ کند. او نه قهرمانی بی‌نقص است و نه آدمی که بتوان تمام حرف‌هایش را بدون نقد پذیرفت. همین تناقض‌هاست که خواندن رمان را جذاب می‌کند.

اگر نام عقاید یک دلقک را در فهرست کتاب‌های محبوب اینستاگرام دیده‌اید یا نقل‌قول‌هایی از آن توجهتان را جلب کرده‌اند، بهتر است پیش از انتخابش بدانید با چه نوع داستانی روبه‌رو هستید. در این مقاله، به‌جای ستایش بی‌چون‌وچرای کتاب، هشت نکته تأمل‌برانگیز آن را بررسی می‌کنیم؛ نکته‌هایی که هم به فهم بهتر رمان کمک می‌کنند و هم می‌توانند بهانه‌ای برای فکر کردن درباره زندگی خودمان باشند. با این مقاله از فال و فیلم همراه باشید تا اطلاعات بیشتری در مورد این موضوع کسب کنید.

توجه: در ادامه، داستان بدون افشای پایان رمان بررسی می‌شود.

۱. شناسنامه کتاب عقاید یک دلقک

۲. خلاصه کتاب عقاید یک دلقک؛ داستان مردی که نمی‌خواهد شبیه دیگران باشد

هانس شنیر دلقکی حرفه‌ای است که زندگی شخصی و کاری‌اش در وضعیت خوبی قرار ندارد. رابطه عاطفی او با ماری، زنی که دوستش دارد، دچار بحران شده و خودش نیز با مشکلات مالی، تنهایی و احساس شکست دست‌وپنجه نرم می‌کند. هانس در بازگشت به گذشته و مرور خاطراتش، تصویری از خانواده، جامعه و روابط انسانی اطرافش ارائه می‌دهد.

بخش مهمی از رمان در ذهن و گفت‌وگوهای هانس می‌گذرد. او درباره آدم‌هایی فکر می‌کند که می‌شناسد، باورهایی را که نمی‌پذیرد زیر سؤال می‌برد و از فاصله میان حرف‌های اخلاقی مردم و رفتار واقعی‌شان پرده برمی‌دارد.

بااین‌حال، عقاید یک دلقک فقط داستان یک عاشق شکست‌خورده نیست. هاینریش بل از زندگی این شخصیت برای نقد فضای اجتماعی و مذهبی آلمان غربی پس از جنگ جهانی دوم استفاده می‌کند؛ جامعه‌ای که در آن، گذشته سیاسی افراد، جایگاه اجتماعی و تعلقات مذهبی می‌توانند در روابط شخصی و قضاوت‌های اخلاقی نقش مهمی داشته باشند.

نکته جالب اینجاست که هانس با وجود انتقادهای تندش، لزوماً شخصیت بی‌نقصی نیست. او می‌تواند هم منتقد دورویی دیگران باشد و هم در فهم موقعیت خودش دچار محدودیت شود. برای همین، بهتر است حرف‌هایش را دعوتی به فکر کردن بدانیم، نه مجموعه‌ای از حقیقت‌های قطعی.

۳. هشت نکته تأمل‌برانگیز در کتاب عقاید یک دلقک

۱. گاهی کسی که دیگران را می‌خنداند، خودش حال خوبی ندارد

دلقک بودن هانس فقط یک شغل نیست؛ نوعی تناقض هم در خود دارد. او در حرفه‌اش باید دیگران را سرگرم کند، اما بیرون از صحنه با تنهایی و آشفتگی زندگی‌اش روبه‌روست.

این تضاد یادآوری می‌کند که تصویری که از یک نفر می‌بینیم، لزوماً با تجربه درونی او یکی نیست. کسی که در جمع شوخ‌طبع است، ممکن است در تنهایی احساس پوچی کند. کسی که دیگران را آرام می‌کند، ممکن است خودش نداند چگونه با مشکلاتش کنار بیاید.

البته نباید از این نکته نتیجه گرفت که هر فرد شوخ‌طبعی حتماً رنجی پنهان دارد. مسئله این است که ما معمولاً از روی یک رفتار بیرونی، درباره تمام زندگی درونی افراد قضاوت می‌کنیم.

آیا آدم‌ها را همان‌طور که هستند می‌شناسیم یا فقط نقشی را می‌بینیم که در حضور ما بازی می‌کنند؟

۲. جامعه گاهی با تفاوت کنار نمی‌آید، حتی وقتی آن تفاوت به کسی آسیب نمی‌زند

هانس با بسیاری از انتظارات رایج جامعه‌اش سازگار نیست. او نمی‌خواهد صرفاً برای پذیرفته شدن، باورهایی را بپذیرد که با آن‌ها موافق نیست. همین موضع، او را در تقابل با افراد و نهادهای اطرافش قرار می‌دهد.

یکی از نقدهای مهم رمان این است که جامعه همیشه برای رفتار درست یا نادرست افراد ارزش‌گذاری نمی‌کند؛ گاهی میزان شباهت آن‌ها به اکثریت نیز تعیین‌کننده است. فردی که از قواعد پذیرفته‌شده فاصله می‌گیرد، ممکن است پیش از آنکه حرفش شنیده شود، به‌عنوان فردی نامناسب یا مسئله‌دار کنار گذاشته شود.

بااین‌حال، متفاوت بودن به‌خودی‌خود نشانه حقانیت نیست. ممکن است فردی واقعاً مستقل فکر کند و ممکن است صرفاً از سر لجبازی با دیگران مخالفت کند. تفاوت مهم این دو، دلیل مخالفت و آمادگی برای بازنگری در باورهای خود است.

اگر همه اطرافیان ما چیزی را درست بدانند، آیا جرئت داریم از خودمان بپرسیم که واقعاً چرا باید آن را بپذیریم؟

۳. اخلاقی حرف زدن با اخلاقی زندگی کردن فرق دارد

یکی از محورهای اصلی رمان، فاصله میان باورهای اعلام‌شده افراد و رفتار واقعی آن‌هاست. شخصیت‌های مختلف درباره اخلاق، مذهب و ارزش‌های اجتماعی موضع می‌گیرند، اما هانس در رفتار و انتخاب‌هایشان تناقض‌هایی می‌بیند.

این موضوع به‌ویژه در نقد بل از مناسبات مذهبی و اجتماعی آلمان پس از جنگ اهمیت دارد. او صرفاً درباره اعتقادات شخصی افراد بحث نمی‌کند؛ مسئله این است که اعتقاد چگونه به ابزاری برای کسب اعتبار، حفظ موقعیت یا قضاوت دیگران تبدیل می‌شود.

البته این نقد را نباید به معنای متظاهر بودن تمام افراد مذهبی یا بی‌ارزش بودن باورهای دینی دانست. موضوع اصلی، استفاده ابزاری از اخلاق و اعتقاد است؛ وضعیتی که در آن فرد به‌جای اصلاح رفتار خودش، از معیارهای اخلاقی برای کنترل دیگران استفاده می‌کند.

این تناقض محدود به مذهب هم نیست. ممکن است کسی از صداقت حرف بزند، اما در روابطش صادق نباشد؛ از آزادی دفاع کند، اما استقلال دیگران را تحمل نکند.

 برای شناخت اخلاق یک انسان، باید بیشتر به حرف‌هایش توجه کنیم یا به رفتاری که وقتی پای منافع خودش در میان است نشان می‌دهد؟

۴. عشق همیشه به‌تنهایی برای حفظ یک رابطه کافی نیست

رابطه هانس و ماری یکی از بخش‌های مهم رمان است. هانس ماری را دوست دارد، اما رابطه آن‌ها تنها به احساسات شخصی محدود نمی‌شود. باورهای مذهبی، انتظارات اجتماعی و تصمیم‌های مربوط به آینده نیز در این رابطه نقش دارند.

این بخش از داستان به مسئله‌ای اشاره می‌کند که در بسیاری از روابط واقعی هم دیده می‌شود: دو نفر ممکن است یکدیگر را دوست داشته باشند، اما درباره شیوه زندگی، ارزش‌ها، خانواده یا آینده اختلاف‌هایی داشته باشند که نادیده گرفتنشان آسان نیست.

بااین‌حال، نباید از این رابطه نتیجه گرفت که اختلاف عقیده همیشه به جدایی منجر می‌شود. اهمیت اختلاف‌ها به نوع آن‌ها، میزان انعطاف‌پذیری طرفین و توانایی‌شان برای گفت‌وگو بستگی دارد.

نقطه قوت رمان این است که عشق را از فضای رؤیایی و ساده‌انگارانه بیرون می‌آورد. در اینجا دوست داشتن، تمام مسئله نیست؛ باید دید دو نفر در کنار احساساتشان، چه چیزهایی را می‌توانند بپذیرند و برای چه چیزهایی حاضر به مذاکره نیستند.

 آیا برای ساختن یک رابطه پایدار، دوست داشتن کافی است یا باید درباره ارزش‌ها و شکل زندگی مشترک نیز به تفاهم برسیم؟

۵. خاطره‌ها گذشته را بازسازی می‌کنند، نه اینکه لزوماً آن را بی‌طرفانه نشان دهند

هانس بخش زیادی از رمان را با مرور خاطرات و فکر کردن به اتفاقات گذشته سپری می‌کند. خواننده نیز بسیاری از آدم‌ها و رویدادها را از دریچه ذهن او می‌شناسد.

این شیوه روایت اهمیت زیادی دارد. ما مستقیماً به ذهن شخصیت اصلی دسترسی داریم، اما همین نزدیکی می‌تواند محدودیت ایجاد کند: هانس اتفاقات را از زاویه دید خودش تفسیر می‌کند و احساسات فعلی‌اش بر برداشت او از گذشته تأثیر می‌گذارند.

در زندگی واقعی نیز خاطرات ما نسخه‌ای کاملاً بی‌طرفانه از گذشته نیستند. ممکن است اتفاقی را سال‌ها بعد متفاوت به یاد بیاوریم، رفتار کسی را با توجه به نتیجه رابطه‌مان دوباره تفسیر کنیم یا بخش‌هایی از ماجرا را که با تصویر فعلی‌مان از خودمان سازگار نیستند، کم‌رنگ کنیم.

این مسئله به معنای دروغ‌گو بودن هانس نیست. تفاوت میان خاطره، واقعیت و تفسیر شخصی، یکی از امکان‌های مهمی است که روایت اول‌شخص رمان در اختیار خواننده می‌گذارد.

وقتی خاطره‌ای را مرور می‌کنیم، آیا داریم گذشته را به یاد می‌آوریم یا داستانی را بازسازی می‌کنیم که امروز برای فهمیدن خودمان به آن نیاز داریم؟

۶. مخالفت با جامعه همیشه به معنای آزادی نیست

هانس شخصیتی ناسازگار با بسیاری از قواعد اجتماعی است. او از پذیرش ارزش‌هایی که قبولشان ندارد سر باز می‌زند و در این زمینه می‌تواند یادآور اهمیت استقلال فکری باشد.

اما اینجا یک پرسش دشوار مطرح می‌شود: آیا صرفاً مخالفت کردن با دیگران ما را آزاد می‌کند؟

اگر تمام تصمیم‌های ما در واکنش به جامعه شکل بگیرند، باز هم دیگران هستند که مسیر زندگی‌مان را تعیین می‌کنند؛ فقط این بار به‌جای اطاعت از آن‌ها، با هر چیزی که می‌گویند مخالفت می‌کنیم.

استقلال فکری واقعی احتمالاً به چیزی بیشتر از سرپیچی نیاز دارد. باید بتوانیم دلایل خودمان را بررسی کنیم، نظر مخالف را بشنویم و در صورت مواجهه با شواهد تازه، دیدگاهمان را تغییر دهیم.

هانس برای بحث درباره این مسئله شخصیت مناسبی است، چون هم در برابر فشار اجتماعی مقاومت می‌کند و هم محدودیت‌های نگاه شخصی خودش را دارد. او را می‌توان شخصیتی برای فکر کردن دانست، نه الگویی کامل برای تقلید.

 آیا انتخابی که صرفاً برای مخالفت با دیگران انجام می‌دهیم، واقعاً انتخاب خودمان است؟

۷. تنهایی همیشه نتیجه نادیده گرفته شدن نیست؛ گاهی از انتخاب‌ها و محدودیت‌های خودمان هم می‌آید

هانس در موقعیتی قرار دارد که احساس می‌کند دیگران او را درک نمی‌کنند. او از محیط اجتماعی‌اش فاصله گرفته و درگیر مشکلات شخصی و مالی است. تنهایی او واقعی است، اما می‌توان درباره نقش خودش در شکل‌گیری این وضعیت نیز پرسید.

این یکی از جنبه‌هایی است که خواندن رمان را از همدلی ساده با شخصیت اصلی فراتر می‌برد. ممکن است جامعه با یک فرد ناعادلانه رفتار کند و در عین حال، آن فرد نیز در بعضی از مشکلاتش سهمی داشته باشد. این دو احتمال یکدیگر را نفی نمی‌کنند.

وقتی تمام مسئولیت شکست‌های خود را به گردن دیگران می‌اندازیم، شاید برای مدتی احساس آرامش کنیم؛ اما در این صورت، امکان تغییر نیز از دستمان خارج می‌شود. از سوی دیگر، سرزنش کردن خود برای تمام اتفاقات هم به همان اندازه نادرست است.

خواندن داستان هانس فرصتی است برای فکر کردن به مرز میان مسئولیت فردی و فشار اجتماعی؛ مرزی که در زندگی واقعی همیشه روشن نیست.

 چطور می‌توانیم هم بی‌عدالتی‌هایی را که در حقمان شده ببینیم و هم سهم خودمان را در تصمیم‌ها و پیامدهای زندگی انکار نکنیم؟

۸. نگاه طنزآمیز به دنیا می‌تواند ابزار نقد باشد، اما جای تغییر را نمی‌گیرد

عنوان کتاب توجه ما را به دلقک جلب می‌کند؛ کسی که شغلش خنداندن دیگران است. اما طنز در این رمان صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی نیست. فاصله میان ظاهر جدی نهادهای اجتماعی و تناقض‌های درونی آن‌ها، موقعیت‌هایی می‌سازد که می‌توان با نگاه انتقادی به آن‌ها فکر کرد.

گاهی خندیدن به یک تناقض، آن را واضح‌تر از توضیح‌های طولانی نشان می‌دهد. وقتی رفتار متظاهرانه یا ادعای اخلاقی کسی را در قالب طنز می‌بینیم، ممکن است فاصله میان آنچه می‌گوید و آنچه انجام می‌دهد بهتر آشکار شود.

بااین‌حال، طنز محدودیت‌هایی هم دارد. دیدن تناقض‌ها الزاماً به معنای حل کردنشان نیست. کسی می‌تواند جامعه را به‌خوبی نقد کند، اما برای تغییر شرایط خودش قدمی برندارد. حتی ممکن است انتقاد مداوم، اگر با بررسی راه‌های جایگزین همراه نباشد، به نوعی بدبینی دائمی تبدیل شود.

از این منظر، عقاید یک دلقک هم درباره قدرت نقد کردن است و هم درباره محدودیت‌های آن.

آیا فهمیدن و خندیدن به تناقض‌های جهان کافی است، یا باید از خودمان بپرسیم برای تغییر چیزی که نقد می‌کنیم چه کاری از دستمان برمی‌آید؟

۴. آیا کتاب عقاید یک دلقک ارزش خواندن دارد؟

به نظر من، ارزش اصلی این رمان در آن است که خواننده را مجبور می‌کند میان همدلی با یک شخصیت و پذیرفتن تمام قضاوت‌هایش تفاوت بگذارد. هانس شنیر حرف‌هایی دارد که می‌توانند تلنگر بزنند، اما قرار نیست در تمام موقعیت‌ها حق با او باشد.

نقاط قوت کتاب

• شخصیت‌پردازی از طریق ذهن و خاطرات: به‌جای آنکه صرفاً شاهد اتفاقات باشیم، با برداشت‌ها و تناقض‌های ذهن شخصیت اصلی روبه‌رو می‌شویم.
• نقد اجتماعی: بل موضوعاتی مثل ریاکاری اخلاقی، فشار اجتماعی و پیوند قدرت با ارزش‌های پذیرفته‌شده را وارد داستانی شخصی می‌کند.
• ترکیب طنز و تلخی: نگاه طعنه‌آمیز هانس اجازه نمی‌دهد رمان به روایتی کاملاً جدی و خطابه‌مانند تبدیل شود؛ هرچند لحن آن در بخش‌هایی تلخ و بدبینانه است.
• امکان تفسیرهای متفاوت: می‌توان هم با اعتراض هانس همدلی کرد و هم درباره خودمحوری و یک‌طرفه بودن نگاه او پرسش داشت.

نقاط ضعف کتاب

• تکرار و دور زدن بعضی مسائل: چون روایت به ذهن شخصیت اصلی وابسته است، برخی گلایه‌ها و موضوعات بارها بازمی‌گردند. اگر از روایت‌های متمرکز بر افکار یک شخصیت لذت نبرید، این ویژگی ممکن است خسته‌کننده شود.
• یک‌طرفه بودن تصویر برخی شخصیت‌ها: بعضی از افراد بیشتر در خدمت نقد اجتماعی هانس قرار می‌گیرند تا اینکه به شخصیت‌هایی کاملاً مستقل و پیچیده تبدیل شوند. در نتیجه، ممکن است انگیزه‌ها و دیدگاه‌هایشان به‌اندازه کافی بررسی نشود.
• تراکم نقدهای اجتماعی و مذهبی: خواننده‌ای که انتظار دارد داستان بیشتر بر رابطه عاشقانه و تحولات عاطفی شخصیت‌ها متمرکز باشد، ممکن است از غلبه بحث‌های اجتماعی و اعتقادی رضایت نداشته باشد.
• وابستگی بخشی از اثر به زمینه تاریخی: شناخت فضای آلمان غربی پس از جنگ، نقد بل را روشن‌تر می‌کند. بدون این زمینه نیز داستان قابل‌فهم است، اما ممکن است بخشی از اهمیت تاریخی آن از دست برود.

این ارزیابی با دو نکته مهم درباره رمان هم‌خوان است: اثر هنگام انتشار در سال ۱۹۶۳ بحث‌برانگیز شد و خود بل نیز در گفت‌وگویی در سال ۱۹۷۸ پذیرفت که پیوند میان اختلاف مذهبی و شکست رابطه عاشقانه در داستان، از جنبه‌هایی تصنعی و قابل نقد است.

حکم نهایی: اگر به ادبیات اجتماعی، شخصیت‌های معترض و داستان‌هایی علاقه دارید که پس از خواندنشان بتوانید درباره رفتار خودتان و جامعه فکر کنید، این کتاب انتخاب خوبی است. اما اگر داستان پرحادثه، شخصیت‌های چندوجهی در تمام نقش‌ها یا روایتی با تحول سریع می‌خواهید، احتمال دارد از بعضی بخش‌های آن خسته شوید.

۵. اگر عقاید یک دلقک را دوست داشتید، چه کتاب‌هایی بخوانیم؟

۱. بیگانه — آلبر کامو

اگر جنبه بیگانگی اجتماعی و ناسازگاری شخصیت اصلی با انتظارات دیگران برایتان جذاب بوده، این رمان گزینه مناسبی است. تفاوت مهم آن در سبک موجزتر و تمرکز فلسفی بر پوچی، داوری اجتماعی و معنای زندگی است.

۲. سقوط — آلبر کامو

برای کسی که می‌خواهد تناقض‌های اخلاقی را عمیق‌تر بررسی کند، انتخاب جذابی است. راوی داستان در خلال گفت‌وگویی طولانی، درباره گناه، قضاوت و تصویری که انسان از خودش ساخته است حرف می‌زند. مثل رمان بل، باید نسبت به قضاوت‌های راوی نیز بدبین و پرسشگر بمانید.

۳. محاکمه — فرانتس کافکا

اگر فشار نهادهای اجتماعی و گرفتار شدن فرد در ساختارهایی که به‌درستی نمی‌فهمد برایتان جالب است، این رمان را در نظر بگیرید. فضای آن کابوس‌وارتر و نمادین‌تر از عقاید یک دلقک است.

۴. تنهایی پرهیاهو — بوهومیل هرابال

اگر شخصیت‌های حاشیه‌ای، زندگی‌های ظاهراً کوچک و طنز تلخ را دوست دارید، این کتاب می‌تواند برایتان جذاب باشد. نثر آن فشرده و شاعرانه‌تر است و از خلال زندگی یک کارگر، به رابطه انسان با کتاب، فرهنگ و جامعه می‌پردازد.

۶. سوالات متداول درباره کتاب عقاید یک دلقک

کتاب عقاید یک دلقک درباره چیست؟

این رمان درباره هانس شنیر، دلقکی است که پس از بحران در رابطه عاطفی و زندگی حرفه‌ای‌اش، به مرور خاطرات و نقد جامعه اطرافش می‌پردازد. عشق، تنهایی، مذهب و ریاکاری اجتماعی از موضوعات اصلی آن هستند.

نویسنده کتاب عقاید یک دلقک کیست؟

هاینریش بل، نویسنده آلمانی است که در سال ۱۹۷۲ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. آثار او اغلب به تجربه جنگ، رنج انسان و نقد جامعه آلمان پس از جنگ می‌پردازند.

آیا کتاب عقاید یک دلقک کتابی فلسفی است؟

این اثر در درجه اول یک رمان اجتماعی و انتقادی است، اما پرسش‌های فلسفی و اخلاقی مهمی درباره آزادی، باور، مسئولیت فردی و داوری اجتماعی مطرح می‌کند. بنابراین می‌توان آن را برای علاقه‌مندان به داستان‌های فلسفی نیز جذاب دانست.

آیا عقاید یک دلقک کتاب غمگینی است؟

فضای رمان عمدتاً تلخ و انتقادی است و با تنهایی، شکست عاطفی و سرخوردگی سروکار دارد. بااین‌حال، طنز و طعنه‌های شخصیت اصلی در بخش‌هایی از داستان، تلخی آن را تعدیل می‌کنند.

بهترین ترجمه فارسی عقاید یک دلقک کدام است؟

این کتاب با ترجمه‌های مختلفی منتشر شده است؛ از جمله ترجمه شریف لنکرانی، محمد اسماعیل‌زاده و سپاس ریوندی. انتخاب بهترین ترجمه به روانی نثر و سلیقه خواننده بستگی دارد. بهتر است چند صفحه از نسخه‌های مختلف را بخوانید و سپس تصمیم بگیرید.

آیا کتاب عقاید یک دلقک برای شروع کتاب‌خوانی مناسب است؟

اگر به داستان‌های روان‌شناختی و اجتماعی علاقه دارید، می‌تواند انتخاب مناسبی باشد. اما اگر تازه کتاب‌خوانی را شروع کرده‌اید و داستان‌های پرحادثه را ترجیح می‌دهید، شاید بهتر باشد ابتدا سراغ رمانی با روایت خطی‌تر بروید.

آیا عقاید یک دلقک ارزش چند بار خواندن دارد؟

بله، به‌خصوص اگر در خواندن دوم به تناقض‌های هانس و تفاوت میان روایت او از دیگران و واقعیت احتمالی آن‌ها توجه کنید. بااین‌حال، اگر سبک تک‌صدایی و انتقادی کتاب برایتان جذاب نباشد، تکرار خواندن لزوماً تجربه بهتری ایجاد نمی‌کند.

۷. جمع‌بندی: چرا عقاید یک دلقک هنوز ارزش بحث کردن دارد؟

عقاید یک دلقک فقط داستان مردی نیست که در عشق و کار شکست خورده است؛ رمانی است درباره انسانی که می‌خواهد مستقل بماند، اما درگیر محدودیت‌های خودش و فشارهای جامعه است. هشت نکته‌ای که بررسی کردیم، از تنهایی و اختلاف عقیده تا دورویی اخلاقی و محدودیت طنز، نشان می‌دهند که می‌توان این کتاب را فراتر از مجموعه‌ای از جملات تأمل‌برانگیز خواند.

بااین‌حال، نباید هانس را به قهرمانی تبدیل کنیم که همیشه حق دارد. بخشی از جذابیت رمان دقیقاً در این است که بتوانیم هم با او همدلی کنیم و هم از او سؤال بپرسیم.

اگر در فهرست کتاب‌های ترند اینستاگرام با نام این اثر روبه‌رو شده‌اید، پیشنهاد من این است که آن را نه به‌خاطر محبوبیتش، بلکه به‌خاطر پرسش‌هایی که ممکن است در ذهنتان ایجاد کند انتخاب کنید. شاید در پایان با همه دیدگاه‌های هانس موافق نباشید؛ اما همین اختلاف نظر می‌تواند بخشی از تجربه ارزشمند خواندن باشد.