آیا ممکن است یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخ یهودیت، نه یک یهودی، بلکه یک مصری بوده باشد؟ آیا موسی، همان پیامبری که در روایتهای دینی بنیاسرائیل را از مصر خارج کرد، در حقیقت یکی از پیروان فرعونی بود که تلاش داشت دین چندخدایی مصر را از میان ببرد؟ و عجیبتر از همه، آیا ممکن است قوم یهود خودشان موسی را کشته باشند؟
لیست محتوای این مقاله
اینها پرسشهایی هستند که زیگموند فروید در کتاب موسی و یکتاپرستی مطرح میکند؛ اثری که در واپسین سالهای زندگی او نوشته شد و از جنجالیترین تلاشهایش برای بهکارگیری روانکاوی در فهم تاریخ و دین به شمار میرود.
فروید در این کتاب فقط درباره زندگی موسی یا پیدایش یکتاپرستی صحبت نمیکند. او میخواهد توضیح دهد که چگونه یک واقعه تاریخی میتواند در حافظه جمعی یک ملت سرکوب شود، نسلها بعد دوباره بازگردد و حتی بر شکلگیری یک دین تأثیر بگذارد.
البته نباید فراموش کرد که بسیاری از فرضیههای تاریخی این کتاب امروزه پذیرفتهشده نیستند. اهمیت اثر بیشتر در شیوه تفکر فروید و پرسشهایی است که درباره رابطه دین، قدرت، احساس گناه، حافظه و ناخودآگاه مطرح میکند.
در ادامه، خلاصه کتاب موسی و یکتاپرستی را با جزئیات بررسی میکنیم، استدلالهای اصلی فروید را توضیح میدهیم و در پایان به ارزش و اعتبار نظریههای او میپردازیم. با این مقاله از فال و فیلم همراه باشید تا اطلاعات بیشتری در مورد این موضوع کسب کنید.
۱. معرفی کتاب موسی و یکتاپرستی
نام کتاب: موسی و یکتاپرستی (Moses and Monotheism)
نویسنده: زیگموند فروید
عنوان اصلی: Der Mann Moses und die monotheistische Religion
سال انتشار: ۱۹۳۹
موضوع: روانکاوی، تاریخ ادیان، یکتاپرستی و روانشناسی جمعی
ساختار: سه بخش اصلی
کتاب موسی و یکتاپرستی آخرین اثر بزرگ فروید است که در سال ۱۹۳۹، اندکی پیش از مرگ او، منتشر شد. فروید هنگام نوشتن این اثر درگیر تحولات سیاسی اروپا و قدرتگیری نازیها بود. او در سال ۱۹۳۸، پس از اشغال اتریش به دست آلمان نازی، وین را ترک کرد و به لندن رفت.
این کتاب در سه بخش نوشته شده است. دو بخش نخست ابتدا در سال ۱۹۳۷ منتشر شدند و بخش سوم پس از مهاجرت فروید به لندن تکمیل شد.
ایده مرکزی کتاب بسیار بحثبرانگیز است: فروید معتقد است موسی احتمالاً یک مصری بوده که آموزههای دینی آخناتون، فرعون یکتاپرست مصر، را پذیرفته و سپس آنها را به گروهی از بنیاسرائیل منتقل کرده است.
او در ادامه فرضیهای حتی جنجالیتر مطرح میکند: موسی به دست پیروان خودش کشته شده و آموزههایش پس از یک دوره طولانی فراموشی، دوباره در قالب دین یهود و تعالیم پیامبران ظاهر شدهاند.
نکته مهم این است که فروید در پیشگفتار کتاب نیز بر فرضیهای بودن بسیاری از استدلالهایش تأکید میکند. بنابراین نباید تمام مطالب آن را واقعیت تاریخی اثباتشده در نظر گرفت.
۲. خلاصه کتاب موسی و یکتاپرستی؛ فروید چه نظریهای مطرح میکند؟
برای فهم استدلال فروید، بهتر است کتاب را به ترتیب بخشهای آن دنبال کنیم.
۲.۱. بخش اول: موسی یک مصری بود، نه یک یهودی!
فروید در نخستین بخش کتاب تلاش میکند نشان دهد موسی برخلاف روایت رایج، احتمالاً از ابتدا به قوم یهود تعلق نداشته است.
او برای اثبات این فرضیه از دو مسیر استفاده میکند: بررسی ریشه نام موسی و تحلیل داستان تولد او.
۲.۱.۱. ریشه نام موسی؛ چرا فروید به مصری بودن او اعتقاد دارد؟
نخستین استدلال فروید به نام موسی مربوط میشود.
در روایت کتاب مقدس، وقتی دختر فرعون نوزاد را در میان نیها و آبهای رود نیل پیدا میکند، او را موسی مینامد؛ زیرا به تعبیر روایت، کودک را از آب بیرون کشیده است.
فروید این توضیح را قانعکننده نمیداند.
او معتقد است نام موسی ریشهای مصری دارد و از واژهای گرفته شده که معنای «کودک» یا «زادهشده» میدهد. این جزء در نامهای سلطنتی مصر باستان نیز دیده میشود؛ مانند توتموس و رامسس.
از نظر فروید، عجیب است که دختر یک فرعون مصری برای نامگذاری کودکی که پیدا کرده، از یک ریشه عبری استفاده کرده باشد؛ درحالیکه نامهای مصری مشابهی در آن دوران وجود داشتهاند.
بنابراین او احتمال میدهد که نام موسی از ابتدا مصری بوده و روایت عبری درباره بیرون کشیدن او از آب، بعدها برای توضیح این نام ساخته شده باشد.
البته این استدلال بهتنهایی نمیتواند ملیت موسی را مشخص کند. وجود یک نام با ریشه مصری لزوماً به معنای مصری بودن صاحب آن نیست.
۲.۱.۲. داستان تولد موسی چه شباهتی به افسانههای باستانی دارد؟
دومین استدلال فروید به داستان تولد موسی مربوط میشود.
او از پژوهش اتو رانک، روانکاو اتریشی، درباره افسانه تولد قهرمانان استفاده میکند.
رانک در کتاب اسطوره تولد قهرمان نشان داده بود که داستان تولد بسیاری از شخصیتهای اسطورهای و تاریخی الگوی مشابهی دارد.
برای مثال، در داستان تولد افرادی مانند کوروش، سارگن، رومولوس و اودیپ، معمولاً با چنین مراحلی روبهرو میشویم:
- کودکی از خانوادهای قدرتمند یا سلطنتی متولد میشود.
- پیشگویی یا ترسی درباره آینده او وجود دارد.
- خانواده تصمیم میگیرد کودک را از میان بردارد.
- نوزاد در سبد، صندوق یا ظرفی رها میشود.
- خانوادهای فقیر یا افرادی از طبقات پایین جامعه او را پیدا میکنند و پرورش میدهند.
- کودک در بزرگسالی به جایگاه واقعی خود پی میبرد و به شخصیتی برجسته تبدیل میشود.
فروید معتقد است چنین داستانهایی فقط افسانههایی درباره تولد قهرمانان نیستند؛ بلکه میتوان آنها را با آرزوهای پنهان کودکان نیز مرتبط دانست.
او از مفهومی به نام «رمان خانوادگی» استفاده میکند.
منظور از رمان خانوادگی این است که کودک در دورهای از رشد ممکن است تصور کند والدین واقعی او افراد دیگری هستند؛ افرادی قدرتمندتر، ثروتمندتر یا برجستهتر از کسانی که او را بزرگ کردهاند.
این خیالپردازی از نظر فروید با احساسات متناقض کودک نسبت به پدر و مادر ارتباط دارد. کودک هم به والدین خود وابسته است و هم ممکن است از محدودیتها و اقتدار آنها ناراضی باشد.
در نتیجه، قهرمان افسانهای که از خانوادهای معمولی جدا میشود و به خانوادهای بزرگ و قدرتمند تعلق پیدا میکند، میتواند بازتابی از چنین آرزوهایی باشد.
اما داستان موسی با الگوی معمول تفاوت دارد.
در روایت کتاب مقدس، موسی از خانوادهای یهودی و تحت فشار به دنیا میآید، در آب رها میشود و دختر فرعون او را پیدا میکند و در دربار مصر پرورش میدهد.
یعنی برخلاف سایر قهرمانان، موسی از خانوادهای فقیر به خانوادهای سلطنتی منتقل میشود.
فروید این وارونگی را مهم میداند. او معتقد است احتمالاً روایت اولیه برعکس بوده است: موسی در اصل فرزند خانوادهای مصری و احتمالاً اشرافی بوده که بعدها داستان تولدش تغییر کرده تا او را به قوم یهود منتسب کند.
به عبارت دیگر، از نظر فروید، داستان رها شدن موسی در آب میتواند تلاشی برای پنهان کردن اصل و نسب مصری او باشد.
۲.۱.۳. آخناتون چه کسی بود و چه ارتباطی با موسی داشت؟
مهمترین بخش استدلال فروید زمانی آغاز میشود که او سراغ تاریخ مصر باستان میرود.
او معتقد است برای فهم منشأ یکتاپرستی یهودی باید به دوران حکومت فرعونی به نام آخناتون برگردیم.
آخناتون در حدود قرن چهاردهم پیش از میلاد حکومت میکرد. او یکی از غیرمعمولترین فرمانروایان تاریخ مصر باستان بود؛ زیرا تلاش کرد ساختار سنتی دین مصر را بهشدت تغییر دهد.
دین مصر پیش از آخناتون مجموعهای از خدایان متعدد داشت. مردم خدایانی مانند آمون، رع، اوزیریس و ایزیس را میپرستیدند و هرکدام از این خدایان جایگاه و وظایف خاصی داشتند.
اما آخناتون توجه خود را بر پرستش آتن، نماد قرص خورشید، متمرکز کرد.
او نام خود را از آمنهوتپ چهارم به آخناتون تغییر داد و مرکز حکومت را به شهری تازه منتقل کرد که امروزه آن را عمارنه مینامیم.
در دوره او، پرستش آتن جایگاه ویژهای پیدا کرد و بسیاری از سنتهای مذهبی قدیمی به حاشیه رانده شدند.
فروید این تحول را نخستین نمونه مهم یکتاپرستی در تاریخ میداند.
از نظر او، دین آتن چند ویژگی مهم داشت:
- به جای مجموعهای از خدایان، بر یک نیروی الهی متمرکز بود.
- به جادو و آیینهای سنتی اهمیت کمتری میداد.
- خدا را بهعنوان نیرویی جهانی و زندگیبخش معرفی میکرد.
- در مقایسه با دینهای رایج مصر، گرایش بیشتری به انتزاع و معنویت داشت.
البته باید توجه کرد که درباره اینکه دین آخناتون را دقیقاً یکتاپرستی بدانیم یا نوعی تکپرستی، میان پژوهشگران تاریخ مصر اختلاف نظر وجود دارد.
۲.۱.۴. چرا فروید موسی را پیرو آخناتون میدانست؟
آخناتون پس از مدتی درگذشت و اصلاحات مذهبی او دوام نیاورد.
پس از مرگش، کاهنان و فرمانروایان بعدی بسیاری از سنتهای مذهبی پیشین را احیا کردند. نام و آثار آخناتون نیز تا حد زیادی از حافظه رسمی مصر پاک شد.
فروید در اینجا یک فرضیه مطرح میکند:
شاید موسی یکی از پیروان دین آتن بوده باشد؛ فردی مصری که به آموزههای آخناتون اعتقاد داشته و نمیخواسته با بازگشت چندخدایی، این دین کاملاً نابود شود.
در چنین شرایطی، موسی به دنبال گروهی میگردد که بتواند آموزههای او را بپذیرد.
فروید احتمال میدهد که او رهبری گروهی از بنیاسرائیل را بر عهده گرفته و تصمیم گرفته است آنها را از مصر خارج کند.
به این ترتیب، از دیدگاه فروید، خروج بنیاسرائیل از مصر فقط مهاجرت یک قوم تحت ستم نیست؛ بلکه پروژهای برای انتقال یک دین تازه به سرزمینی دیگر است.
۲.۱.۵. چرا موسی ختنه را به بنیاسرائیل آموخت؟
یکی دیگر از نکاتی که فروید به آن توجه میکند، رسم ختنه است.
ختنه در مصر باستان سابقه داشت و در برخی فرهنگهای دیگر نیز انجام میشد.
فروید معتقد است اگر موسی یک مصری بوده باشد، انتقال این رسم به قوم یهود میتواند نشانه دیگری از منشأ مصری او باشد.
به نظر او، موسی با تحمیل این رسم تلاش کرده است پیروانش را از دیگر اقوام متمایز کند و به آنها هویت مشترکی بدهد.
البته ختنه مختص مصریان نبوده و شواهد تاریخی آن در جوامع مختلف وجود دارد؛ بنابراین این موضوع نیز اثباتکننده فرضیه فروید نیست.
۲.۱.۶. تفاوت خدای موسی با خدای یهوه چه بود؟
اینجا فروید با مسئلهای روبهرو میشود که برای نظریهاش اهمیت زیادی دارد.
اگر موسی دین آتن را به بنیاسرائیل معرفی کرده بود، پس خدای یهوه چگونه وارد دین یهود شد؟
در تصور فروید، یهوه در ابتدا خدای قبایل بیاباننشین منطقه مدیان و اطراف کوه سینا بود.
او این خدا را با خدای آتن متفاوت میدانست.
خدای آتن در روایت فروید، خدایی جهانی، انتزاعی و اخلاقی بود؛ درحالیکه یهوه در مراحل اولیه، خدایی قبیلهای و مرتبط با طبیعت، جنگ و نیروهای خشن به شمار میرفت.
بنابراین فروید معتقد است یکتاپرستی یهودی از ابتدا یک جریان یکپارچه نبوده، بلکه از ترکیب دو سنت مذهبی متفاوت شکل گرفته است.
این مسئله ما را به بخش دوم کتاب میرساند.
۲.۲. بخش دوم: آیا قوم یهود موسی را به قتل رساندند؟
بخش دوم کتاب جایی است که نظریه فروید از یک فرضیه تاریخی عجیب به نظریهای بسیار جنجالی تبدیل میشود.
او فقط نمیگوید موسی مصری بوده است؛ بلکه احتمال میدهد موسی به دست پیروان خودش کشته شده باشد.
برای فهم این ادعا، باید ابتدا با نظریه دو موسی آشنا شویم.
۲.۲.۱. نظریه دو موسی چیست؟
فروید برای توضیح تفاوت میان دین آتن و دین یهوه، فرضیهای مطرح میکند: شاید در تاریخ بنیاسرائیل دو شخصیت متفاوت به نام موسی وجود داشتهاند که بعدها در روایتهای دینی با یکدیگر ترکیب شدهاند.
این دو شخصیت از نظر او چنین ویژگیهایی داشتند:
موسای نخست: موسی مصری
- از طبقه اجتماعی بالای مصر بود.
- پیرو دین آتن و آموزههای آخناتون بود.
- خدایی یگانه، جهانی و انتزاعی را میپرستید.
- بر اخلاق، معنویت و کنار گذاشتن جادو تأکید داشت.
- گروهی از بنیاسرائیل را از مصر خارج کرد.
موسای دوم: موسی مدیانی
- با منطقه مدیان و سنت پرستش یهوه ارتباط داشت.
- آموزههایش با دین قبایل بیاباننشین ارتباط داشت.
- خدای مورد پرستش او با تصویر فروید از خدای آتن تفاوت داشت.
فروید احتمال میدهد این دو شخصیت در طول تاریخ با یکدیگر ادغام شده باشند و روایتهای بعدی، ویژگیهای هر دو را در قالب یک شخصیت واحد به نام موسی قرار داده باشند.
در این بازسازی، موسی مصری بنیانگذار نخستین جریان یکتاپرستانه است، اما موسی دوم با سنت مذهبی دیگری ارتباط دارد که در نهایت به شکلگیری دین یهود کمک کرده است.
البته این نظریه یک بازسازی فرضی است و وجود دو شخصیت تاریخی مستقل به نام موسی اثبات نشده است.
۲.۲.۲. چرا فروید معتقد بود موسی به دست قوم خودش کشته شد؟
فروید در این قسمت از پژوهشهای ارنست سلین، الهیدان آلمانی، استفاده میکند.
سلین در بررسی برخی متون عهد عتیق، بهخصوص نوشتههای هوشع، به این احتمال رسیده بود که موسی در جریان شورشی از سوی قوم خود کشته شده باشد.
فروید این فرضیه را میپذیرد و آن را به نظریه روانکاوانه خود درباره احساس گناه پیوند میدهد.
به اعتقاد او، موسی احتمالاً رهبر سختگیری بوده است. او از پیروانش انتظار داشته که به اصول مذهبی مشخصی پایبند باشند و خدایان دیگر را کنار بگذارند.
اما چنین تغییر بزرگی برای گروهی که پیشتر با سنتهای مذهبی دیگری زندگی کرده بودند، آسان نبوده است.
فروید احتمال میدهد که گروهی از پیروان موسی علیه او شورش کرده و او را کشته باشند.
این اتفاق، در صورت وقوع، باید ضربهای بزرگ به ساختار دینی تازهتأسیس آن قوم وارد کرده باشد.
اما مسئله به همینجا ختم نمیشود.
فروید میگوید ممکن است قوم یهود پس از کشتن موسی، از کاری که انجام داده بود احساس گناه کرده باشد؛ بااینحال، به جای اعتراف به این جنایت، آن را به ناخودآگاه تاریخی خود رانده باشد.
به این ترتیب، دین موسی برای مدتی از زندگی آشکار قوم کنار میرود، اما کاملاً از بین نمیرود.
۲.۲.۳. چگونه آموزههای موسی پس از مرگش دوباره زنده شدند؟
اینجا یکی از مهمترین مفاهیم کتاب مطرح میشود: بازگشت امر سرکوبشده.
فروید معتقد است خاطرات و تجربههای دردناک همیشه بهطور کامل از بین نمیروند. گاهی انسان آنها را از آگاهی خود دور میکند، اما آثارشان همچنان در روان باقی میمانند.
او همین الگو را به تاریخ یهود تعمیم میدهد.
در نظریه او، پس از قتل موسی، آموزههایش برای مدتی طولانی به حاشیه رانده شدند. مردم به پرستش یهوه روی آوردند و دین اولیه موسی ظاهراً فراموش شد.
اما خاطره آن دین و تأکیدش بر خدای یگانه، اخلاق و معنویت همچنان در سنت قوم باقی ماند.
چندین قرن بعد، این آموزهها دوباره در قالب سخنان پیامبران ظاهر شدند.
فروید معتقد است پیامبران بنیاسرائیل با تأکید بر یکتاپرستی و اخلاق، در حقیقت آموزههای فراموششده موسی را احیا کردند.
به بیان ساده، از نظر فروید، پیامبران چیزی کاملاً تازه به وجود نیاوردند؛ آنها صدای یک سنت قدیمی را دوباره به گوش مردم رساندند.
۲.۲.۴. نقش حافظه جمعی و تحریف تاریخ در نظریه فروید
یک پرسش مهم همچنان باقی است: اگر موسی کشته شده بود و دین او کنار گذاشته شده بود، چگونه خاطرهاش تا چند قرن بعد باقی ماند؟
فروید برای پاسخ به این سؤال از مفهوم سنت و انتقال بیننسلی خاطرات استفاده میکند.
او معتقد است یک واقعه تاریخی ممکن است در حافظه جمعی باقی بماند، حتی اگر روایت رسمی جامعه آن را پنهان کرده باشد.
در این فرایند، داستان اصلی تغییر میکند، بعضی قسمتهای آن حذف میشوند و برخی عناصر تازه به آن اضافه میشوند.
فروید از مفهوم آلمانی Entstellung استفاده میکند که میتوان آن را «تحریف» یا «دگرگونی شکل اصلی» ترجمه کرد.
از نظر او، تحریف لزوماً به معنای جعل آگاهانه نیست. ممکن است یک جامعه بهتدریج خاطرهای را تغییر دهد، بخشهای ناخوشایند آن را کنار بگذارد و روایتی بسازد که با هویت و باورهای فعلیاش سازگارتر باشد.
او در این زمینه به شکلگیری و تدوین متون دینی نیز توجه میکند.
در نظر فروید، متون عهد عتیق حاصل یک روایت ساده و یکپارچه نیستند، بلکه سنتهای گوناگون در طول زمان در آنها ترکیب شدهاند.
بنابراین ممکن است ردپای اتفاقاتی در این متون وجود داشته باشد که در روایت آشکار آنها مستقیماً بیان نشدهاند.
البته این تحلیل فروید درباره تاریخ تدوین تورات را باید از پژوهشهای مستقل کتاب مقدسشناسی جدا کرد. نظریههای او درباره قتل موسی و پنهان شدن این واقعه، اجماع علمی نیستند.
۲.۳. بخش سوم: روانکاوی تاریخ؛ چرا انسانها خاطرات دردناک را سرکوب میکنند؟
بخش سوم کتاب از نظر فکری شاید پیچیدهترین قسمت آن باشد.
فروید در این بخش تلاش میکند نشان دهد که چگونه میتوان مفاهیم روانکاوی فردی را برای توضیح رفتار یک ملت یا حتی تاریخ بشر به کار برد.
او میان تاریخ شکلگیری یک دین و روند ایجاد اختلالات روانرنجورانه در یک فرد شباهت برقرار میکند.
برای درک این موضوع، باید با چند مفهوم اساسی روانکاوی آشنا شویم.
۲.۳.۱. تروما یا آسیب روانی چیست؟
تروما به تجربهای گفته میشود که فشار روانی شدیدی ایجاد میکند و فرد در زمان وقوع آن توانایی کافی برای پردازش و کنار آمدن با آن را ندارد.
برای مثال، کودکی را تصور کنید که شاهد یک اتفاق خشونتآمیز بوده است.
ممکن است کودک نتواند معنای آن اتفاق را درک کند. در نتیجه، خاطره مربوط به آن را از آگاهی خود دور کند یا به شکلی دیگر با آن کنار بیاید.
از دیدگاه فروید، برخی از این تجربهها ممکن است سالها بعد دوباره در زندگی فرد ظاهر شوند.
نکته مهم این است که در نظریه فروید، اثر یک اتفاق صرفاً به لحظه وقوع آن محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است در مراحل بعدی زندگی نیز ادامه پیدا کند.
۲.۳.۲. سرکوب، دوره نهفتگی و بازگشت امر سرکوبشده
فروید برای توضیح روند شکلگیری روانرنجوری، الگویی چندمرحلهای در نظر میگیرد:
مرحله اول: وقوع آسیب روانی — فرد تجربهای دردناک یا غیرقابلتحمل را پشت سر میگذارد.
مرحله دوم: سرکوب — ذهن برای محافظت از فرد، خاطره یا احساس مرتبط با آن اتفاق را از آگاهی کنار میزند.
مرحله سوم: دوره نهفتگی — مدتی طولانی ممکن است هیچ نشانه آشکاری از آن تجربه دیده نشود. فرد حتی ممکن است تصور کند که اتفاق کاملاً فراموش شده است.
مرحله چهارم: بازگشت امر سرکوبشده — پس از گذشت زمان، خاطره یا اثر روانی آن دوباره ظاهر میشود؛ اما لزوماً به شکل یک خاطره روشن و مستقیم نیست.
ممکن است این بازگشت در قالب ترسها، رفتارهای تکرارشونده، اضطراب یا نشانههای روانرنجورانه دیده شود.
فروید همین الگو را برای توضیح تاریخ یهودیت به کار میگیرد.
از نظر او، قتل موسی همان تجربه آسیبزایی بود که قوم یهود نتوانست آن را بهدرستی پردازش کند. خاطره این اتفاق سرکوب شد، اما آثار آن از بین نرفت.
سالها بعد، این خاطره به شکلی متفاوت و در قالب بازگشت به یکتاپرستی و ظهور پیامبران نمایان شد.
۲.۳.۳. نظریه قتل پدر اولیه در کتاب توتم و تابو چیست؟
برای فهم کامل نظریه فروید درباره موسی، باید به کتاب دیگری از او به نام توتم و تابو برگردیم.
فروید در این کتاب فرضیهای درباره شکلگیری نخستین جوامع انسانی مطرح میکند.
او با استفاده از برخی نظریههای انسانشناختی و فرضیه داروین درباره جوامع اولیه، تصویری فرضی از زندگی انسانهای نخستین ارائه میدهد.
تصور کنید گروهی از انسانها در یک اجتماع ابتدایی زندگی میکنند. در رأس این گروه، پدری قدرتمند و مستبد قرار دارد که تمام زنان را در اختیار خود گرفته و اجازه نمیدهد پسرانش به آنها نزدیک شوند.
پسران از این وضعیت ناراضی هستند. آنها از پدر متنفرند، اما در عین حال از قدرتش میترسند و به او وابستگی دارند.
در نهایت، پسران با یکدیگر متحد میشوند و پدر را میکشند.
اما پس از مرگ او، احساسات متناقضی در آنها شکل میگیرد. آنها از یک طرف از سلطه پدر آزاد شدهاند و از طرف دیگر، به دلیل کشتن کسی که به او وابسته بودند، احساس گناه میکنند.
فروید معتقد است همین احساس گناه به شکلگیری نخستین ممنوعیتهای اجتماعی منجر شده است.
برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقی، اعضای گروه قوانینی ایجاد میکنند؛ از جمله ممنوعیت کشتن حیوان مقدس توتم و ممنوعیت ازدواج با محارم.
در این نظریه، توتم جایگزین نمادین پدر است و احترام به آن میتواند راهی برای حفظ اقتدار پدر پس از مرگش باشد.
به این ترتیب، فروید منشأ برخی از عناصر دین، اخلاق و قانون را در احساس گناه ناشی از پدرکشی فرضی جستوجو میکند.
البته این روایت یک فرضیه نظری و روانکاوانه است، نه گزارشی تاریخی از یک واقعه اثباتشده در دوران پیشاتاریخ.
۲.۳.۴. چه ارتباطی میان قتل موسی و قتل پدر اولیه وجود دارد؟
حالا میتوانیم به نظریه اصلی کتاب برگردیم.
فروید میان دو اتفاق فرضی شباهت برقرار میکند:
- در دوران اولیه بشر، پسران پدر قدرتمند خود را میکشند و پس از آن احساس گناه میکنند.
- در تاریخ بنیاسرائیل، پیروان موسی رهبر خود را میکشند و بعدها آثار این جنایت در حافظه جمعی آنها باقی میماند.
از نظر فروید، قتل موسی تکرار همان الگوی روانی قدیمی است.
موسی برای قوم یهود فقط یک رهبر سیاسی یا مذهبی نبود؛ او در جایگاه پدر قرار داشت. کشتن او به معنای شورش علیه اقتدار پدرانه بود.
اما این شورش به آزادی کامل منجر نشد. احساس گناه ناشی از آن، در قالب نیاز به بازگشت به آموزههای موسی و پذیرش دوباره اقتدار خدای یگانه ظاهر شد.
به همین دلیل فروید معتقد است دین یهود در طول تاریخ خود بارها به همان آموزههای اخلاقی و یکتاپرستانه بازگشته است.
از دید او، این بازگشت را نمیتوان فقط با عوامل سیاسی یا اجتماعی توضیح داد؛ بلکه باید به ناخودآگاه جمعی و احساس گناه تاریخی نیز توجه کرد.
۳. فروید چه نظری درباره مسیحیت داشت؟
یکی از جالبترین بخشهای کتاب به تحلیل فروید از پیدایش مسیحیت مربوط میشود.
او معتقد است مسیحیت به شکلی غیرمستقیم با همان احساس گناه تاریخی ارتباط دارد که در نظریه قتل موسی و پدر اولیه مطرح کرده بود.
۳.۱. چرا فروید پولس رسول را مهم میدانست؟
از نظر فروید، پولس رسول نقش مهمی در شکلگیری برداشت مسیحیت از گناه و رستگاری داشت.
فروید معتقد است پولس احساس گناهی را که در تاریخ دینی سرکوب شده بود، به شکلی تازه بیان کرد.
در مسیحیت، انسان موجودی گناهکار است و مرگ مسیح راهی برای رهایی او از گناه به شمار میرود.
فروید این باور را با نظریه پدرکشی اولیه مرتبط میکند.
در تحلیل او، مسیح با مرگ خود گناهی را جبران میکند که ریشه در شورش و قتل پدر دارد.
به عبارت دیگر، مسیحیت از دید فروید نوعی اعتراف نمادین به گناهی قدیمی است؛ اعترافی که در قالب آموزه نجات و رستگاری بیان شده است.
۳.۲. چرا عشای ربانی برای فروید اهمیت داشت؟
فروید به مراسم عشای ربانی در مسیحیت نیز توجه میکند.
در این مراسم، نان و شراب نماد بدن و خون مسیح هستند و مؤمنان آنها را دریافت میکنند.
فروید این آیین را با نظریه خوردن توتم در جوامع ابتدایی مرتبط میداند.
در نظریه توتم و تابو، پسران پس از کشتن پدر، بدن او را میخورند تا به نوعی قدرت و ویژگیهایش را در خود جذب کنند.
از نظر فروید، مراسم عشای ربانی میتواند بازماندهای نمادین از همان الگوی کهن باشد؛ یعنی انسان با خوردن نمادین بدن موجود مقدس، رابطه خود را با او حفظ میکند.
این تفسیر نیز بخشی از دستگاه نظری فروید است و نباید آن را توضیح تاریخی قطعی درباره منشأ مراسم مسیحی دانست.
۳.۳. آیا فروید مسیحیت را عقبگردی در معنویت میدانست؟
فروید با وجود توجه به اهمیت مسیحیت در تاریخ اروپا، از برخی جنبههای آن انتقاد میکند.
او معتقد است یکتاپرستی موسی دستاورد مهمی در مسیر پیشرفت معنوی بشر بود؛ زیرا انسان را از وابستگی به تصاویر و نمادهای محسوس دور میکرد.
اما در مسیحیت، به اعتقاد فروید، برخی عناصر تصویری و آیینی دوباره اهمیت پیدا کردند.
برای مثال، پرستش قدیسان، تصاویر مذهبی و جایگاه مادر مقدس را میتوان بازگشت برخی عناصر قدیمیتر دانست.
از نظر او، این اتفاق تا حدی از شدت انتزاع و معنویت دین یهود میکاهد.
۴. چرا فروید یهودستیزی را تحلیل روانکاوانه میکند؟
فروید در بخش پایانی کتاب به یکی از مهمترین مسائل زمانه خود، یعنی یهودستیزی، میپردازد.
او این بحث را در دورهای مطرح میکند که نازیسم در آلمان و اتریش به قدرت رسیده و آزار یهودیان به سیاست رسمی تبدیل شده بود.
فروید تلاش میکند نشان دهد نفرت از یهودیان صرفاً نتیجه اختلافات مذهبی یا سیاسی نیست و ممکن است ریشههای روانشناختی عمیقتری داشته باشد.
او چند عامل را مطرح میکند.
۴.۱. حسادت به قوم برگزیده
یکی از دلایل مورد نظر فروید، باور یهودیان به جایگاه ویژه خود در رابطه با خداست.
او معتقد است اعتقاد به برگزیده بودن میتواند در دیگران حسادت و احساس محرومیت ایجاد کند.
در تحلیل او، برخی افراد ممکن است از اینکه گروهی خود را دارای رابطهای ویژه با خدا میدانند، احساس ناراحتی کنند.
۴.۲. ختنه و ترس ناخودآگاه از اخته شدن
فروید به رسم ختنه نیز توجه ویژهای دارد.
او معتقد است این رسم ممکن است در ناخودآگاه برخی افراد تداعیکننده ترس از اخته شدن باشد.
از نظر روانکاوی کلاسیک فروید، ترس از اخته شدن یکی از عناصر مهم در شکلگیری برخی اضطرابها و تعارضهای روانی است.
او احتمال میدهد بخشی از واکنش منفی به یهودیان با همین ترس ناخودآگاه ارتباط داشته باشد.
این توضیح یکی از جنبههای بحثبرانگیز و بهشدت وابسته به نظریههای روانجنسی فروید است.
۴.۳. نفرت از یهودیان بهعنوان نفرت از مسیحیت
یکی از جالبترین استدلالهای فروید این است که بخشی از نفرت مسیحیان از یهودیان ممکن است در اصل نفرتی باشد که متوجه خود مسیحیت است.
به باور او، مسیحیت از دل سنت یهودی بیرون آمده است. بنابراین یهودیان به نوعی یادآور ریشههای تاریخی دینی هستند که بعدها به بخش مهمی از هویت اروپا تبدیل شد.
فروید معتقد است برخی از پیروان مسیحیت ممکن است نسبت به ریشههای یهودی دین خود احساس تعارض داشته باشند و این احساس را به شکل دشمنی با یهودیان بروز دهند.
او همچنین به اتهام تاریخی «قتل مسیح» اشاره میکند و آن را نوعی جابهجایی روانی میداند؛ یعنی گروهی ممکن است احساس گناه یا تعارض خود را به دیگری نسبت دهند.
۴.۴. فروید درباره نازیسم چه نظری داشت؟
فروید نازیسم را صرفاً یک جنبش سیاسی نمیدید. او در تحلیل خود به بازگشت نیروهای ابتداییتر، بتپرستی و گرایشهای اقتدارطلبانه توجه میکرد.
از نظر او، تمدن مدرن همیشه در مسیر پیشرفت عقلانی حرکت نمیکند. ممکن است نیروهایی که تصور میکنیم پشت سر گذاشتهایم، دوباره در قالبهای تازه ظاهر شوند.
این دیدگاه در شرایط تاریخی زندگی فروید اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ زیرا او خود قربانی آزار نازیها بود و ناچار شد زادگاهش را ترک کند.
البته توضیح یهودستیزی با چند سازوکار روانکاوانه بهتنهایی نمیتواند پیچیدگی عوامل تاریخی، اقتصادی، سیاسی و نژادپرستانهای را که به هولوکاست منجر شدند، توضیح دهد.
۵. مهمترین مفاهیم فلسفی و روانکاوانه کتاب موسی و یکتاپرستی
برای اینکه هنگام خواندن کتاب دچار سردرگمی نشوید، بهتر است چند مفهوم اصلی آن را به خاطر بسپارید.
| مفهوم | معنای آن در نظریه فروید |
|---|---|
| تروما | تجربه دردناک و آسیبزایی که آثارش باقی میماند |
| سرکوب | دور کردن یک خاطره یا میل از آگاهی |
| دوره نهفتگی | فاصله زمانی میان سرکوب و بازگشت آثار آن |
| بازگشت امر سرکوبشده | ظهور دوباره خاطره یا تعارض در قالبی تغییرشکلیافته |
| قتل پدر اولیه | فرضیه فروید درباره منشأ احساس گناه، دین و برخی ممنوعیتهای اجتماعی |
| توتم | نماد حیوانی یا مقدسی که در نظریه فروید جایگزین پدر اولیه میشود |
| اعتلای معنوی | ترجیح عقل، تفکر انتزاعی و اخلاق بر خواستههای حسی |
| حقیقت تاریخی دین | وجود هستهای از یک واقعه واقعی در پشت روایت دینی تحریفشده |
۵.۱. پیشرفت معنوی یا اعتلای معنوی چیست؟
یکی از مفاهیم مهم و کمتر شناختهشده کتاب، موضوع پیشرفت معنوی است.
فروید معتقد است انسان در طول تاریخ توانسته است بهتدریج از وابستگی صرف به حواس فاصله بگیرد و به تفکر انتزاعی و عقلانی نزدیک شود.
برای مثال، تصور کنید فردی فقط زمانی وجود چیزی را میپذیرد که بتواند آن را ببیند یا لمس کند.
اما در مرحلهای دیگر، ممکن است به وجود مفاهیمی مانند عدالت، حقیقت یا خدا اعتقاد پیدا کند؛ مفاهیمی که نمیتوان آنها را مانند یک شیء مادی مشاهده کرد.
از نظر فروید، ممنوعیت ساختن تصویر خدا در دین یهود یکی از نمونههای این تحول است.
در چنین دینی، انسان نمیتواند خدا را در قالب یک مجسمه یا تصویر محدود کند. او باید وجود خدا را از طریق اندیشه و باور درک کند.
فروید این تحول را نوعی پیروزی تفکر بر حواس میداند.
۵.۲. منظور فروید از حقیقت تاریخی دین چیست؟
شاید یکی از پیچیدهترین پرسشهای کتاب این باشد: اگر دین از نظر فروید تا حد زیادی بر توهم و باورهای غیرعقلانی استوار است، چرا چنین قدرتی در زندگی انسان دارد؟
پاسخ او این است که دین ممکن است در کنار عناصر خیالی، حاوی نوعی حقیقت تاریخی نیز باشد.
منظور از حقیقت تاریخی این نیست که تمام روایتهای دینی دقیقاً همانطور که نقل شدهاند اتفاق افتادهاند.
بلکه فروید معتقد است ممکن است یک واقعه واقعی در گذشته رخ داده باشد، اما در طول زمان شکل روایت آن تغییر کرده باشد.
برای مثال، در نظریه او، قتل موسی یک واقعه تاریخی فراموششده است که آثارش بعدها در قالب باورهای دینی و احساس گناه جمعی بازگشتهاند.
بنابراین دین از نظر فروید فقط مجموعهای از داستانهای ساختگی نیست؛ بلکه میتواند بازتاب دگرگونشده تجربههای عمیق و فراموششده بشر باشد.
۶. نقد و بررسی کتاب موسی و یکتاپرستی؛ آیا نظریه فروید اعتبار علمی دارد؟
برای ارزیابی این کتاب باید میان دو موضوع تفاوت قائل شویم: ارزش نظریه روانکاوانه فروید و اعتبار تاریخی ادعاهای او.
این دو موضوع لزوماً یکسان نیستند.
۶.۱. آیا واقعاً موسی یک مصری بود؟
یکی از مهمترین ادعاهای فروید این است که موسی مصری بوده و یکتاپرستی یهودی از دین آخناتون تأثیر گرفته است.
اما شواهد تاریخی و باستانشناختی موجود برای اثبات این نظریه کافی نیستند.
درست است که آخناتون اصلاحات مذهبی مهمی انجام داد و پرستش آتن را در مرکز دین رسمی قرار داد، اما نمیتوان با اطمینان گفت موسی از پیروان او بوده است.
همچنین هیچ مدرک تاریخی مستقیمی وجود ندارد که نشان دهد موسی یک مصری اشرافزاده بوده یا دین آتن را به بنیاسرائیل منتقل کرده است.
در واقع، بسیاری از پژوهشگران تاریخ ادیان، نظریه ارتباط مستقیم میان یکتاپرستی یهودی و اصلاحات آخناتون را اثباتنشده میدانند.
۶.۲. آیا قتل موسی واقعیت تاریخی دارد؟
این ادعا از نظریه مصری بودن موسی نیز بحثبرانگیزتر است.
فروید برای طرح آن از تفسیرهای خاصی درباره متون عهد عتیق استفاده میکند، اما شواهد مستقلی برای اثبات قتل موسی در دست نیست.
حتی ارنست سلین، پژوهشگری که فروید از فرضیه او استفاده کرده بود، بعدها در برداشت خود از این موضوع تجدیدنظر کرد.
بنابراین بهتر است قتل موسی را یک فرضیه روانکاوانه بدانیم، نه یک واقعیت تاریخی.
۶.۳. مشکل نظریه انتقال خاطره جمعی چیست؟
یکی از ضعفهای مهم نظریه فروید، شیوه توضیح انتقال خاطرات از نسلی به نسل دیگر است.
او برای توضیح اینکه چگونه خاطره قتل موسی میتوانسته قرنها در ناخودآگاه یک قوم باقی بماند، تا حدی به نظریه وراثت صفات اکتسابی لامارک متکی است.
بر اساس این نظریه قدیمی، ویژگیها و تغییراتی که یک موجود زنده در طول زندگی خود به دست میآورد، ممکن است به نسلهای بعد منتقل شوند.
اما زیستشناسی مدرن این سازوکار را به شکلی که فروید برای انتقال خاطرات تاریخی لازم داشت، تأیید نمیکند.
امروزه میدانیم که فرهنگ، آموزش، روایتهای خانوادگی، سنتها و نهادهای اجتماعی میتوانند خاطرات و باورها را میان نسلها منتقل کنند؛ اما این موضوع با به ارث رسیدن مستقیم خاطرات سرکوبشده از طریق وراثت زیستی تفاوت دارد.
۶.۴. آیا نظریه قتل پدر اولیه قابل اثبات است؟
فرضیه قتل پدر اولیه نیز از نظر تاریخی پشتوانه محکمی ندارد.
فروید تلاش میکند منشأ دین، اخلاق و ممنوعیتهای اجتماعی را با یک اتفاق فرضی در جوامع نخستین توضیح دهد.
اما انسانشناسی و تاریخ معاصر نشان دادهاند که شکلگیری دین و نظامهای اخلاقی فرایندی بسیار پیچیدهتر از آن است که بتوان آن را به یک واقعه واحد نسبت داد.
بااینحال، نظریه فروید همچنان از نظر تاریخ اندیشه اهمیت دارد؛ زیرا تلاش میکند رابطه میان قدرت، اقتدار، احساس گناه و شکلگیری نهادهای اجتماعی را توضیح دهد.
۶.۵. نقاط قوت کتاب چیست؟
با وجود ضعفهای تاریخی، موسی و یکتاپرستی کتابی قابلتوجه است.
مهمترین ویژگی مثبت آن این است که فروید به جای پذیرش ساده روایتهای رسمی، تلاش میکند لایههای پنهان آنها را بررسی کند.
او پرسشهایی مطرح میکند که فراتر از تاریخ یک دین هستند:
- چرا انسانها به رهبران قدرتمند وابسته میشوند؟
- چرا گاهی از کسانی که دوستشان داریم متنفر میشویم؟
- چگونه احساس گناه میتواند رفتار یک فرد یا جامعه را تغییر دهد؟
- چرا بعضی باورها حتی پس از فراموش شدن دوباره ظاهر میشوند؟
- آیا ممکن است یک جامعه تاریخ خودش را به شکلی روایت کند که با واقعیتهای ناخوشایند گذشتهاش سازگار نباشد؟
این پرسشها کتاب را از یک پژوهش صرفاً تاریخی فراتر میبرند.
۷. کتاب موسی و یکتاپرستی برای چه کسانی مناسب است؟
این کتاب احتمالاً برای همه خوانندگان انتخاب مناسبی نیست. متن آن در بخشهایی پیچیده است و برای فهم استدلالهایش باید با بعضی مفاهیم روانکاوی و تاریخ ادیان آشنا باشید.
بااینحال، خواندن آن برای گروههای زیر میتواند بسیار جالب باشد:
- علاقهمندان به روانکاوی: اگر به نظریههای فروید، ناخودآگاه، سرکوب و احساس گناه علاقه دارید، این کتاب نمونه جالبی از کاربرد آنها در تحلیل تاریخ است.
- علاقهمندان به فلسفه دین: کتاب پرسشهای مهمی درباره منشأ باورهای دینی، یکتاپرستی و رابطه انسان با خدا مطرح میکند.
- علاقهمندان به تاریخ ادیان: اگر میخواهید درباره آخناتون، موسی و شکلگیری یهودیت بیشتر بدانید، این اثر میتواند نقطه شروعی برای آشنایی با برخی فرضیههای تاریخی باشد؛ البته نه بهعنوان منبع نهایی و معتبر تاریخ مصر و یهودیت.
- علاقهمندان به اندیشه فروید: این اثر برای شناخت نگاه متأخر فروید به تمدن، دین و روانشناسی جمعی اهمیت دارد.
اگر هنوز هیچ آشناییای با نظریههای فروید ندارید، ممکن است خواندن این کتاب برایتان دشوار باشد. بهتر است ابتدا با مفاهیمی مانند ناخودآگاه، سرکوب، عقده ادیپ و توتم و تابو آشنا شوید.
۸. موسی و یکتاپرستی را با چه کتابهایی بخوانیم؟
اگر موضوعات مطرحشده در این کتاب برایتان جالب بوده، چند اثر دیگر نیز وجود دارند که میتوانند به درک بهتر آن کمک کنند.
۱. توتم و تابو – زیگموند فروید
این کتاب برای فهم نظریه قتل پدر اولیه ضروری است. فروید در آن تلاش میکند منشأ برخی از ممنوعیتهای اجتماعی، مناسک دینی و احساس گناه را با روانکاوی توضیح دهد.
۲. آینده یک پندار – زیگموند فروید
فروید در این کتاب به منشأ روانشناختی باورهای دینی میپردازد و دین را با نیاز انسان به امنیت، حمایت و اقتدار پدرانه مرتبط میکند.
۳. روانکاوی و دین – اریک فروم
فروم با استفاده از برخی مفاهیم روانکاوی، رابطه انسان با دین را بررسی میکند. نگاه او به دین و نیازهای روانی انسان در بعضی جنبهها با فروید متفاوت است.
۴. هنر عشق ورزیدن – اریک فروم
اگر به جنبههای روانشناختی اندیشه فروید علاقه دارید، این کتاب میتواند شما را با نگاه متفاوتی به نیازهای عاطفی و روانی انسان آشنا کند.
۹. سوالات متداول درباره کتاب موسی و یکتاپرستی
کتاب موسی و یکتاپرستی درباره چیست؟
این کتاب درباره منشأ یکتاپرستی یهودی و رابطه آن با روانشناسی جمعی است. فروید در آن فرضیه مطرح میکند که موسی مصری و از پیروان آخناتون بوده و بعدها به دست پیروان خود کشته شده است. او تلاش میکند این اتفاق فرضی را با مفاهیمی مانند سرکوب، احساس گناه و بازگشت امر سرکوبشده توضیح دهد.
آیا فروید معتقد بود موسی مصری بوده است؟
بله. فروید معتقد بود موسی احتمالاً یک مصری از طبقه اشراف بوده که آموزههای دینی آخناتون را پذیرفته و آنها را به گروهی از بنیاسرائیل منتقل کرده است. البته این نظریه از نظر تاریخی اثبات نشده است.
آخناتون چه ارتباطی با یکتاپرستی دارد؟
آخناتون فرعون مصر باستان بود که در دوران حکومتش پرستش آتن، نماد قرص خورشید، را در مرکز دین رسمی قرار داد. فروید معتقد بود این اصلاحات نمونهای اولیه از یکتاپرستی بوده و بر شکلگیری دین موسی تأثیر گذاشته است.
منظور فروید از قتل موسی چیست؟
فروید با تکیه بر فرضیه ارنست سلین مطرح میکند که پیروان موسی احتمالاً علیه او شورش کرده و او را کشتهاند. او این اتفاق را با نظریه قتل پدر اولیه و احساس گناه ناشی از آن مرتبط میکند. این ادعا سند تاریخی قطعی ندارد.
نظریه بازگشت امر سرکوبشده چیست؟
این نظریه میگوید تجربهها و خاطراتی که از آگاهی انسان کنار گذاشته میشوند، لزوماً از بین نمیروند. آنها ممکن است پس از مدتی در قالب رفتارها، احساسات یا نشانههای روانی دوباره ظاهر شوند. فروید این الگو را برای توضیح بازگشت آموزههای موسی در تاریخ یهود به کار میگیرد.
آیا کتاب موسی و یکتاپرستی از نظر تاریخی معتبر است؟
این کتاب را نباید یک منبع تاریخی معتبر برای اثبات زندگی موسی یا منشأ یکتاپرستی دانست. بسیاری از ادعاهای تاریخی فروید فاقد شواهد کافی هستند. ارزش اصلی اثر در تحلیل روانکاوانه دین و بررسی رابطه حافظه، احساس گناه و اقتدار است.
آیا برای خواندن موسی و یکتاپرستی باید کتاب توتم و تابو را خوانده باشیم؟
ضروری نیست، اما آشنایی با آن بسیار کمککننده است. نظریه قتل پدر اولیه که در توتم و تابو مطرح شده، یکی از پایههای اصلی استدلال فروید در موسی و یکتاپرستی است. بدون شناخت این نظریه، فهم بخش سوم کتاب دشوارتر خواهد بود.
آیا موسی و یکتاپرستی آخرین کتاب فروید است؟
بله، این اثر آخرین کتاب بزرگ فروید محسوب میشود. او آن را در سالهای پایانی زندگی خود نوشت و در سال ۱۹۳۹ منتشر کرد؛ همان سالی که در لندن درگذشت.
مهمترین پیام کتاب موسی و یکتاپرستی چیست؟
یکی از مهمترین ایدههای کتاب این است که گذشته یک جامعه لزوماً با روایت رسمی آن یکسان نیست. ممکن است اتفاقات دردناک و فراموششده همچنان بر هویت و رفتار نسلهای بعد تأثیر بگذارند. فروید این مسئله را با مفاهیم سرکوب، احساس گناه و بازگشت امر سرکوبشده توضیح میدهد.
۱۰. جمعبندی؛ آیا خواندن کتاب موسی و یکتاپرستی ارزش دارد؟
موسی و یکتاپرستی اثری است که بیش از آنکه بخواهد تاریخ زندگی موسی را روایت کند، تلاش میکند لایههای پنهان روان انسان و رابطه او با دین را آشکار کند. فروید با طرح فرضیههایی مانند مصری بودن موسی، قتل او به دست پیروانش و بازگشت آموزههای سرکوبشدهاش، تصویری متفاوت از شکلگیری یکتاپرستی ارائه میدهد.
البته بسیاری از ادعاهای تاریخی کتاب پشتوانه علمی کافی ندارند و نباید آنها را واقعیت قطعی دانست. بااینحال، اگر به روانکاوی، فلسفه دین و رابطه میان حافظه، قدرت و احساس گناه علاقه دارید، این کتاب ارزش خواندن دارد.
شاید مهمترین چیزی که پس از خواندن آن در ذهن باقی میماند، این پرسش باشد: آیا ما واقعاً گذشته خود را فراموش میکنیم یا فقط شکل دیگری از آن را با خود به همراه میبریم؟
علاقهمند به مطالعه بیشتر هستید؟
برای آشنایی با کتابهای بیشتر اینجا کلیک کنید.

گفتوگو درباره این مطلب
پرسش یا تجربهات را با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذار.
اولین دیدگاه این مطلب را تو بنویس.