غزل ۱۳۳ حافظ از غزل‌های رندانه او است و می‌دانیم که حافظ با صوفی و زاهد و با خانقاه و صومعه و خرقه و دل میانه خوبی ندارد، و صلاح و تقوای آنها را ریاکاران می‌بیند، و آنچه در نظر او ارزش روحانی و معنوی دارد، وجهه انسان‌ساز تصوف و عرفان است. با فال و فیلم همراه باشید.

متن غزل ۱۳۳ حافظ

صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد
بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد

💠💠💠

بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

💠💠💠
ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان
دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد

💠💠💠
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنگ بازگشت به راه حجاز کرد

💠💠💠
ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم
زان چه آستین کوته و دست دراز کرد

💠💠💠
صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت
عشقش به روی دل در معنی فراز کرد

💠💠💠
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده ره روی که عمل بر مجاز کرد

💠💠💠
ای کبک خوش خرام کجا می‌روی بایست
غره مشو که گربه زاهد نماز کرد

💠💠💠
حافظ مکن ملامت رندان که در ازل
ما را خدا ز زهد ریا بی‌نیاز کرد

معنی واژگان سخت غزل شماره ۱۳۳ حافظ

• حقه : ابزار تردستی و شعبده‌بازی، ظرف شیشه‌ای که چیزی در آن پنهان می‌کنند و با تردستی ناپدید می‌سازند (در اینجا کنایه از فریب و نیرنگ است).
• سر حقه باز کردن : فریب خلق و آغاز شعبده‌بازی.
• فلک : آسمان، روزگار، سرنوشت.
• بازی چرخ : بازی روزگار، گردش زمان، نیرنگ سرنوشت.
• بیضه در کلاه شکستن : رسوا شدن، آبروریزی (برگرفته از مثل دزد تخم‌مرغ که تخم‌مرغ را در کلاه پنهان می‌کند و با شکستن آن رسوا می‌شود).
• عرض شعبده : نشان دادن جادو و افسون و کرامات دروغین.
• اهل راز : عارفان و رندان صاحب‌دل که حقه‌بازی را می‌شناسند.
• شاهد رعنا : محبوب زیبا و خوش‌قامت (در اینجا کنایه از خود صوفی حقه‌باز است).
• جلوه : خودنمایی، آرایش و نمایش.
• ناز : کرشمه، غمزه، عشوه‌گری.
• مطرب : رامشگر، آوازخوان، نوازنده.
• ساز عراق : نغمه و دستگاه موسیقی عراق (کنایه از راه و روشی که با مقصود همخوانی ندارد).
  راه حجاز : آهنگ و دستگاه موسیقی حجاز (همچنین کنایه از راه و روش دیگری که نشان از ناهماهنگی دارد).
• آستین کوته : فقر و بی‌چیزی (چون خرقه‌ی صوفیان آستین کوتاه داشته است).
• دست دراز : طمع و دست‌درازی به مال دیگران.
• صنعت : حقه‌بازی، تزویر، دورویی و فریب.
• معنی : عالم معنا، اسرار غیب و حقایق باطنی.
• پیشگاه حقیقت : حضور پروردگار در روز قیامت.
• عمل بر مجاز : انجام عمل بدون ایمان واقعی و فقط به‌خاطر تظاهر و ریا.
• کبک خوش‌خرام : کنایه از مرید یا مومن ساده‌دلی که فریب صوفی ریاکار را می‌خورد.
• غره مشو : مغرور نشو، فریب نخور.
• گربه زاهد : اشاره به داستان گربه‌ای که تظاهر به عبادت می‌کرد تا کبک را شکار کند؛ کنایه از زاهد ریاکار.
• زهد ریا : عبادت و پارساییِ همراه با دورویی و خودنمایی.

معنی بیت به بیت غزل ۱۳۳ حافظ (صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد)

صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد
بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد

۱- حقه‌ ابزار تردستی و شعبده‌بازی است، ظرفی شیشه‌ای که چیزی در آن می‌گذارند و با تردستی آن را ناپدید می‌کنند. در اینجا دام‌نهادن و سر حقه بازکردن، هر دو به‌معنی فریب خلق است. در مصرع دوم حافظ به‌بازی‌های زمانه اشاره می‌کند و فلک یعنی سرنوشت، که نمی‌دانیم چه بر سر ما می‌آورد. صوفی از فلک هم حقه‌بازتر است.

بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

۲- بازی چرخ، همان بازی سرنوشت یا فلک در بیت اول است. بیضه در کلاه شکستن، به‌معنی رسواکردن به‌کار می‌رود، و توضیح آن در افواه این است که دزدی تخم‌مرغ می‌زد و در کلاه خود پنهان می‌کند و اتفاقی می‌افتند که آن تخم‌مرغ در کلاه او می‌شکند و برای او آبروریزی به‌بار می‌آورد. عوض شعبده، در مورد صوفی، یعنی اظهار کراماتی که آن را رندان «اهل راز» قبول ندارند. معنی بیت این است که چون صوفی می‌خواست رندان اهل راز را بفریبد، آبروی خود را برد.

ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان
دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد

این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنگ بازگشت به راه حجاز کرد

۳-۴ شاهد رعنا یعنی محبوب زیبا، یا زیبای طناز و دل‌فریب، اما شاهد رعنای صوفیان همان صوفی حقه‌باز بیت اول است که به جلوهٔ خود امید دارد. در بیت چهارم هم، این مطرب همان صوفی است که آنچه می‌خواند و اجزاء آن با هم جور نیست، و حکایت از آن دارد که او راهی به حق ندارد. ساز علاوه بر انواع آلات موسیقی، به معنی آهنگ هم هست. راه در مصراع دوم نیز معنی آهنگ و دستگاه موسیقی دارد. عراق و حجاز هم از پرده‌ها یا مقام‌های دوازده‌گانه موسیقی است. اما خیال شما را آسوده‌کنم که در کلام حافظ و سعدی و مولانا، این گونه واژه‌ها با یک معنی کلی ـ نه مطابق تعریف تخصصی آنها ـ به کار می‌رود. جان کلام این است که جلوه‌گری‌های این صوفی و رفتار او حکایت از کمال روحانی ندارد.

ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم
زان چه آستین کوته و دست دراز کرد

۵- خرقهٔ صوفیان آستین بلند ندارد، و صوفی، که کار و بازی ندارد، دستش به مال دیگران دراز است. معنی بیت به طور خلاصه این است: پناه به خدا از این صوفیان، که با تظاهر به فقر و بی‌نیازی طمع به مال دیگران دارند و خلق را می‌فریبند.

صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت
عشقش به روی دل در معنی فراز کرد

۶- این بیت اشاره روشن‌تری به ریاکاری صوفیان دارد که عشق آنها به پروردگار هم، صداقتانه نیست. صنعت یعنی حقه‌بازی و فریب. در مصراع دوم عشق، محبوب ازل و ابد است، و معنی اسرار عالم معناست. آن که صادقانه در راه محبت حق نیست، حق روزنه درک اسرار غیب را بر او می‌بندد. فراز کردن در اینجا یعنی بستن.

فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده ره روی که عمل بر مجاز کرد

۷- فردا یعنی روز قیامت، پیشگاه حقیقت یعنی حضور پروردگار، و عمل بر مجاز یعنی عمل بدون ایمان و برای تظاهر، که اجری ندارد و بنده را رسوا می‌کند.

ای کبک خوش خرام کجا می‌روی بایست
غره مشو که گربه زاهد نماز کرد

۸- کیش خوش‌خرام هرکس است که آن صوفی، آن شاهد رعنای صوفیان او را بفریب کند. غره به معنی غرور، و مصدری است که به جای صفت هم به کار می‌رود: مغرور یا فریب‌خورده. داستان نماز کردن گربه زاهد، که در کلام مولانا جلال‌الدین به صورت گربهٔ روزه‌دار آمده، و در منظومهٔ موش و گربهٔ منسوب به عبید زاکانی، فریب و ریای دکان‌داران دین را به نمایش درآورده، ریشه در یکی از حکایت‌های باب بوم و زاغ در کلیله و دمنه دارد، و روایت کتاب حبیب‌السیر که این غزل و خاصه این بیت را، کنایه‌ای به عماد فقیه کرمانی می‌شمارد، بی‌پایه است. معنی بیت این است: ای مرید! یا ای مومن ساده دل! گول این صوفی را نخور و گربه هم در حکایت کلیکه با تظاهر به عبادت کبک انجیر را فریب داد و ناگهان او را شکار کرد و کشت.

حافظ مکن ملامت رندان که در ازل
ما را خدا ز زهد ریا بی‌نیاز کرد

۹- در این بیت خطاب حافظ در ظاهر به خود حافظ است. اما مخاطب آن کسی است که رندان و آزادگان را ملامت می‌کند و این نقد و طنز حافظ را نسبت به زاهد و صوفی نمی‌پسندد. ما، خود حافظ و دیگر صاحب‌دلان اند: در ازل، پروردگار به ما رندان و صاحب‌دل این لطف را کرده است که نیازی به زهد ریایی نداشته باشیم.

منبع این بخش: نقد و شرح غزل‌های حافظ از محمد استعلامی

تفسیر فال غزل شماره ۱۳۳ برای نیت‌های مختلف

هشدار، فال حافظ جنبه سرگرمی دارد و نباید ملاک تصمیمات مهم زندگی باشند.